Literarishe bleter · 1925-05-28 · 56 (28.5.1925) · p. [Seite]

8 זײטן 50;ױא?זז צװײםער יןןרגאנג 56 סא תזס)1ס1סץז סחסצ10ג111 8ז*ס)צםסק ס1ס1ק0 ■816161 1926י31*61*1| י?נ*ר*סיק *■ק מ*י עי1 אילוםטר־רטצ װאגנשד־םכ פאר ריטעראטזר׳ טפאטער ארץ רונכט 1925 ־!<״״ 28 <ו־כ:עכ*נד: ״ללכ־נר׳ סארלאג כיאיקלמק״ן דער קריזיס פװ ײדישן בור אן אפענער בריװ צו פארלעגער, בוצהענדלער, ביבליאטעקן און פרדנט 5ון ײדישן װארט םד־־ער רעזעד דארף וװסן. *ז *״ דער ־!דויגער פ־עטע וור£געױ*קם; בב אינז אלדעאאספעד אנישמרעננונג א:ז באיז א:; ןו כדאר זוזי' שזא• ױיז >ון סײן סםק. אופ;;:•שפ פזמאער מרױסעזאאזז א נזד >ןז גײ א נעזולסעי, פראגכיעס:ק'לר. אג־• * םא־ הזנדערפ קויפער. איז בי/גערמחמנפער פיאפאנאנרע * אי־־געפ. דער אופינעהױערעד סײערקײם £וז נעיצם ײאס האפ באדא־־סה אח נענװזפ אדורב•• ן — א:ז עפ א ד?ײז סארז ארוימעבעד;עם:רס ײעיז נעדײנזאם דויד מ יןדי• ו איז קורחס אוצרות ײעאז דערבגי נ:*עם *עע צײפתנע;. פארהעגע*־ אח בועהענד״ | תילעסז. אדי גיטו־פרת כילם רל ':רױטע היאסוד• ן פ*ד*ז ס״ביגגע;. >ןז דעי דאזוקער אונספוסחז־עס װאלס דעז געקװנט פיז י מרוזום אױםז ־ודד־ז בוכער.ד>ורק א., ■עז־ז *װי־סז׳דדוםז *ייסוגנם•1 א בארעכפוקסע־ איז נאםוראעכער. רי א״עגעי ־גאפז א םסעגרזק; *־:>ז;"•.■׳ ן באיפ-אריעםק״מ, זא;! ז״, קיפם £יו ״ איז אובעדנענעמבעם ביר-א״ענער.1 האסםוקז. איםנאםודרעכז וזאקס:. םיא״ איז םיז;עדז הינדערפז ל״ענעי אובעךוק ם.יא *י הקרמען, *•ף יױ£,א — א קייםער םוז ױדוםז ביר. [ צזעם־אאע רגיט־נע בובא־אםעק אױ אדםצזד. אױפ:עב;ים רידכז ־וום׳םז כיכהענדאער-פאיױז (זע ארםוקא אזז הג־נםוקז נוכיע־) א *אר האפ. לײדער. נארנליצפ אױשגע״ פוז אוז א־יבא אלננאנצן יעאםפ־אםל- שירם רי איי־עע *ז אז אגפלדער אח װענ־ײײזעד פיז בלבליאיפזמז. אייז דל בלבייאפעק• װאיפז אײעפאעך מ־ דארםט אח נעפוזפ װערז נ:שם :אר א יעפענדלקעד איז סעסםע־ אבאגענפ פיז מםז יידדעז ביד.;אר אזיד םלם״ העאפז צי פארײ״״פרײםז רעם ילדליעז בזד. אח צי "ױאםז פאר א:ב אל־ן ג*יע א• בא־שפעגריקע קױסעד. צי דעב ביד-קרלדס ברעגנפ אײר דל צעישפאלפע־הנ םיז דל ילדל׳צע פארדאנז אה בינהזהריער. רל קאגתמ־עגץ־פע״ פאדן איז רעי־ אישז םיז םאד״גם״־ײ- פענש-פעפלקײפ העלסז כיצא נל״עפ פילפ •־: םאיביײפעדינג פיז רעזער־קדײז. עס דיו נע״עאםז דזערן א פאדבאגד םי: *לדל• יסע םאדאענעד איז בינהענ־רעד. װאס זײז הױפפ-צזל זאל דיז פאר־עזצעדז דעב *ל־זיטז ביױ. נעפזנעל רעפ ויענ צים ילדל״ז רײענער. אײסאדבעפז ־: פאסל״ קע שארקױזי באדזנניבנעז. באי־בעסערן איז פא־תממעדן דעס יליל־עז נזנהאנ־ל. ־עאםז א נעת פיז נײע נינהענרלעי איז קויףייעפעלז איז ארנאנלזליז ניפע אנזמפז אי; ־עס פארקויף פיז בלנער או*ף אױסצא*־;. פ:ר האב־ פא־ זלד א:ן דעד־ הזנזזנפ א פײנעב ב*״ע8:ל £!ל דעם דללפדעל פאדלזמעד־פא־באנד, ויאס פײערם אלצפ זליז ססןײאילקז ייבללל:. דאס ילדל״עע ביר א:ז *עױ: אלצפ א ד י ז אלז *לדליצז לעבז. דל ילדליזגע אלפיעי דאפור איז ״׳ײז נעייאד* א װלנפלקער םאקפאד. איז עס באדא־פז רעי־לבע־ :ז ײערז ־עי נעבעד״ יינבס־בלבליאםעי, האפ באױלזן איגינ- ציצלעז א 1000 יעפענרלקע ייננט־־לללע־ נער פין דל םאלתס־יצילז איז פלפאייעילז. זאלז אנדערע ־צפעס;אנפיז דעם בגי־ ׳ש8לא. עס עקזלשפלרן בלל אינז אלז £ו*לז פאיציפ עס זעגעז די דאזלקע כדיגמגע;.! פיר האבז אוכמפום א נרויסז צזול לײע״ | נער, אלבזןרכענעבזגע. נמפרײע איז עיי *עכע אײעגער. דל צאל פארנעלילג״, 1ט ע בלבער באפרלרזקפ נאר כאא נלישם דז פאדז1יזל<נען. רעס נאכפרענן אט האבז בײ אהז דער ,.כיאכיענפ** םלסן ״הילנפ** *רנאניזלדם בלנער-פ׳־עי פתמ און א דאנק דל אנאנסז פלם דל קיפאנען זעגען פארקויםס נעײארן םיא םויזנפעד בלבער םוז םענרעאעז און •־ע;. אל; פישר שזן עם<עכע װאבז פוז די אײעגז*־, אויף פארזפײדפנע גע, [ זענעז פאריספיײפ נעװארן דל וחנדק פח בלפז סיז םז*פ׳א5עבן וױסן איז װן^סי 1 אהזערע קאאסלקזס־ אלז אזןףלכע צאל;. אעכן יעאס*, םעיצז איגז אויס אלז ילדךש! ײאס װארפז נעקאנפ פארקויפם ױערז רל נוימלקסםע איז וולבפלקספע ויער^1אלז נאנצע יארן. דאס האפ אבלשל עס זעעז דא נעײאלםלקע ב ל ו י ז ז. ײאס פזזז ער״שם םארפללפ װעדז. אח נליעם ױענן בלבע־יאלבערםליס קאן זייז בנל אמז דל רעד. נאר פארקערם סוז פאגנ^ םוז םעאן אזן םזן דעם דרלנגם אדויס די דרלגגאעכע נויס תיכף צי םאדגדעסעדן אי; םאריםפאדקערז דל פארראגיארבעם. הז םלם אױלגלגעלע אה הז פלס אלבעדבעזעצפע ײערק. אלן אײן *ויאן האבז פלר אלצפ יידי״ *םע צייפונגסילי־עער;עװלם הענעד א האלבז כילאיאז או; ידיעעד םיז ילדליצן ביד בנל א 50—80 פױזנפ. בצ א ק׳צײ״ נע־ אקעיע אלז דעי פלראזיע םוז דעיי ן! יאס ילדלישע םאיאאנװועזז אעבפ אלצפ אלבער א *עארםז קדלזלס. עס אלז נלתזפ גלויז א י־ײז יל ר ל ־ש־פ ו י ל ל ״ ־םער עניז, װאס כייקאז םאדעגפפערן דלסן אצנעםײנעם קריזלס. דאס ־.־■לישע פארלאניװעזז האפ זלד כסעס װל א6נןדסםעלפ אלז רעד רילכעד אפעיל״ קע גאר דל םעפע אח זאפע יאר; פון 1917—921!; די ילדי׳שע בזד־*ראדוקי ציע אלז כפעס ױי אהפעדגעגאגגעז אלז יײפיםלאנד גאך דל פדובפבארע יארן פון 1921—1923 (װעז ם׳זענעז דארפ ארויס א 120—130;זסע יידלתזע בי״ כער). עס דער׳שײנעז בלויז נעצלללפע יל״ דל׳שע ביכעד אלן דל מימהישע םאדלאנז פוז דאפז״םארבאגד איז אױר אלז #ויאז נופא — דער הויטפיפראדזצלדער פון יידל׳פז מד — ײעיז אלצם פיל װלמי״ קער ארויסנעאאזס יידײשע בוריאויס״ נפ*ו• -י״- <ױס דזוי־ ני׳טס נאר פלנקםאעכעי סםאפלםםלק. װאם םלד םירז. זעגעז אלז *אד 1921 אדױס אלן נאר דעד װעאט 418 *ידישע בלכער. אלז 1922 — 425. אלז 1923 נזר 364 און אלז 1924 באויז 213 בלכעד. או; דל תײעות ײענז יער ילרדשפר בוד״פרארוקציע פוז די ער״שםע חדתדם אלז 1925 זעגעז אויך ני״שם אלבעדלק פרײאעד. דאם יידלישע םארצאגיױעזז יצסלקפ זלר. גיישפ װײא עס םעאז אלם אויס אײענער. גאר װײא ס׳זעגעז דא װיל״ :יק קוי&ער. צזדיק םלם 3—4 *אר האפ כיעז נעדרזקפ ילרלישע בלכער אל; 2000 .3000 אוז אםאר אלז 5000 עקז. ־עם אעצפז יאד דרוקם פעז נאר 1000 עקז. . אזז א ר״עאפס פיז זײ פארבאײנז אינז א אעגנעדע צילפ. רער ילרלישעד ם. םיליכיאז / א פרוי (פאי־פרעפ) צוגאננ אול דעד ניבה־כא־אקפעד םון ילרדטז פא־ראניײעזז. אז עגערנל׳שע אקציע אוז ראציאנעאע. געזונפע כילסאעז קאנעז אדױספלדן דעם ילילישז ביר פיז דעם קרלזזס. איז זאאז אינזעדע דאזלקע קורצע ׳שורות זגין דער אגהויב םיז א כיזלניגנס־ אויםפוי־ט צװלישן די, װאם בא־שעפפלקז זלר ביזפז ילדלישז בור איז פלפ זײז םא־- •שפדײפעג. זאיןנ די פאריעגער איז בובהעג־ייער. דל בלבאיאפעל׳ז אוז בזכער־פיײגס זל״ פארפ־אכפ; אלבער דער ראזלקעד אנ־ נעװײפאקפעד א\; עדבםפער פיאנע איז זלד אדױסזאגז װענז דל פלפ^ע;, ריאס קאנע: אײיס-־גפז אינזעד פאד־אנ־ױעזז םח פעפפז ײלגקל. ן נחבץ לייזיל אוכינעפעי־ א 400 פאדיעײדענע ילדלישע נלבליאפעק:. ײען יע-ע 2י2ציאעע? דאדלהאר אופנעבל אוםבאדלננפ קױם; יעח בעםעיז װדלײ-ז ביד. װארפ; דל בלביליאםעקז נו׳ םא נעקאנפ װערז א םעספעי איז זלכע׳ רער *שפליליפהקם או; יסוד םא־ דעם װוקה א*ז אנפײלקאהנ םיז ײדלישז בור. דל בלבאיאסעקו אבער זענעז צעישפויבפ.( צערלסז אין דעזאיגאנלזלדס א*ז זײ םלאז י גלישפ דל אחדיות םאד ילדדשז םא־אאנ•- ײעזן אח האבז נילישפ קײן *שפענדלקז אעבעדלקז קאנפאקכ :ילפז ילדל׳שז פוד. דאס רוב בלבאיאפעקז *שאםז בזבעי 1 ערתמ אלז א צללפ אדים :אך זײער דעי *שײבעז. אח םלא בלבאיאפעקז האאפז זלר אאיז בנל א 100—200 בלכעי־ אוז דעדפלט אאײז *שפױסז זײ אפ פז; זלד דעם אללעגע־, װאס;א־ט נאר א םילישז. בלבאיאפעק־צענם־ געײא־ז צירלק ביזם אפגעשי־לישפ דעם ירדלישז בלבע-־פארק. םארברײפערש דעם 'לדלישז אײענער• קיללז. אוז דל םארקױפםע עקז. װעאז בילפצלעז נאר בלנער. אפ דעד פריב דארף אויר אויף װײפער םארפנעזעצפ וועיז. אלז אהזערע יידל׳שע םאאקס׳ישואז. םלפאי׳עואז א\ז אותם׳יקורס; אלז פויאז אערנעז זלד אלצש ביל א 15—18 פױזנפ קלגדער. בגי נארשאאע באדלננמנעז םון עקזלםשלר• אח א־בעשז קאנען דל ילדל״ *שע ישואז אלז *ויאז אאללז ארויס)?אז; *אד׳יעראעד העכער 2000 נושע, באר שסענדלתע אוז עדנססע ילדלשע אללעגער םח פעססז קװאאלפעס. איז אאשלר! *שאםז דל אלנספלפיע'?ג װעאכע זאא אנ־ 1האאסז אויר אלז דל נאד״ישוא׳יאדז דל םארבלגדמנ פלט דל ישלאער אוז םאר׳ . םעססלקן זללע־ אלנפ׳עיעס אוז אלבע צו גײעם בור. דער װאר*שע)1דעם *לדל׳שז *שאםז: װיי!נער קינדעד״ אח ײאס אלז נזדשאםז 1 פרלדפאז . אז אאפער ילד ( צז זללז *ארפדעשז״אדס׳עשעאזננ א:;