Literarishe bleter · 1925-03-27 · 47 (27.3.1925) · p. [Seite]

צװײטער יןזרגאנג 8 זײטן / ■••ס 45 מ־אשז *חס&כג!;* *61*816 16*ו*31ח6>ו.) 47 *א קיײ׳ ■י״יק ״■יײ םזיז ע״ / וואכנשריםט םאר ליטעראטור, םמאםפר אוץ קונםט־םראנן, ומ• ״..<״ 27 ..־.וק ,._*•* װעגן דעם יידישן קולטור-מצב אין רוסלאנד נ) אויסד־ערװ״לסע װערק פון דאר | ילדלשעד יןאזזסל־-זש־ ליפעראםוד. ן כיהאב זלר בבױז אפגעיםםעאם ילענ•! גער אביס־י אוילז ־ער ערלזםער אפפיי־ , לוננ — אויף דל לערנב־כער, אויםרע• כעגענדלק דל נעםעו פיו דל ויערת איז 1 םון דל סחברים. בדי עו אונטעד• ׳נןפרללבן. װל יעםארק און װללם עם האם זלר םאר רער לעעםער *ללם פארעװללנם דאס ילדללןע שוליװעזז אלן ראםן״םאר• באנר און דעד עיקר, װל נרויס. או עין■ הרע. עס אלז רל צאל םוז דל ילדל׳םע םחבריס, קאםפעליאםארם איו אלבעד• זעעער. װאס א נעװלםן ם־יל נעםעו זייערע הערם אלר עום עדסיפן םאל. דאס וענען דאס רוב נעװעזענע ילדז• ׳טלסםן ■ קולפורללנלסםז פיז דעי *ל< סער פארםאצ־ע. אבעד א חוץ דעם אויבנאננעװלזענעם סארלאנ. װאס הויבפ אז יעםעלז רל ער■ ׳טפע פדלס זי".ע — עתזלססלרן נאר סיז םרלעד דו *װיי חנויו םע־ אדער װיעי■ תער באקאנפע פארלאנז: ..׳עול אוז בור״ אלן םאםתװע איז _סויםור>ללנע" אלז תלעװ. דעד ערפםער באסלם זלר נלשם נאר רעם בוך ארױםזנינעבז. נאי אויד *י םאריעפר״פז אלם. איז דל בײדע םאר■ לאנז יעםרעבז רער עיתר ארויסעונעבז תלנםפלערליעע ללםעראםיר אלז װעלבער עס יעםלרפ זלד א נדויםער םאננל אין נאר נרעסעדע נאבםראנע. אבער װאו נעםם םען א-לנלנעלע ילדליעע ללםעראפיר םלםז נללעם לעבנס■ יעפ״נער. װעז דז פ>.ר פראזאלתער אינ■ זערע זענען יעפדאבלער םארינםתרים איז טראלעםתילפל־ע — לאננװללללת — :אפם םעז זלר, נאםלרלער, םאר אלבער■ זעעיננען. דאם רוב נאניז ציםעללתע איז בחפזון־געםאכםע, װאם האנעז ב׳עים אופן נליעם יעפללן רעם תלנםפלערלפן דוד׳עם םינם דעםארטלרפו איו נלל־אויס• נעםירםםן 'לדל׳עז לעזער. אין דל לעזער. װאס נעדענתעז נאר עפעס פין דל פרלעררלתע םאראתםא־ בעריעללפן. יעעםעז זלר נל־עפ עו םא• נעז אלז דל בלבל־אפעתן א׳עז און װלל■ םענבערנן אין אבאפא״ני איו אםילו םענרעללז... אוז םיאלז נליעם תללז עושאצ װאס דער םאדלאנ ״מיל אין ביד׳■ האס זלר פאדלויםלת פארםאפפז אויף א באנד םין פרען. װאס אלז רער עריעםער אנ■ זאנ אדף דעם עודלתתעד עי דל ילדלי׳זע תלאסלהער. םעז הויבם אן םון פרעז איז םען װעם שויז. א״־ה. קוםען עו יעלום■ עליבםעז איז עו םענרעללז. ד. טשארױ 24) בלל סארנאללסז — א ברעס• פאסאכדע עו רער נעשלבפע פיז דל ילח אלן ריסלאנד: 26) בלל הײללתםאנען — דל נעלזלכ■ סע םין נעזעל׳עאםםלעכע באװענוננעז בנל ילדז אלז ריסלאנד — 2-םז ם״ל: 26) בנל זארעעתיז — דל ילדלתזע נראםאסלת — 2-םז םײל איז א סד אנדערוג ארום אין אדום םון 5 בלז 6 הינדערפ דרותבוינן אויף הוילע לערנ■ בלכער אלײז. א חח רעם דײתז זלר יעױן איז זע■ לאנדם ברעסםספאםיע אלז עװלל םײלז פאר דל 'יננערע נרופעס פיו ׳*ולז פול דער עװײסער ׳עםיסע: 12) הײל־תפאנם נע׳םלכסע םון נע■ זעליעאפםלעבע באװענוננעז בנל די ױדז איז ריםלאנר 13) רײנם םלזלת אוז כעםיע אנן פאדבלנדוננ םלם םאפעפאםלת איו דאםפװנרם׳עאפם; 14) עבי םרידלאנדם נע׳עלכםע םיו רעװאליעיאנערע באװענינגען אנז םערב• א״ראםע אלן 4 םיילז: װעלז בארלנען דעם ױדל׳עז בלכעריסארת! אנן אלע זנלנע פאדערוננעז (אתפיאבע■; דלזנרסזג נאםלרלעד). אנהויבנדלת םוז י ן דעם םארילדל׳טלזנרםן ..אלעםבללם״ בלז ] א םרינאנאםעפריע אין םאעיאל״עתא־! 1נאסלפז ה*םביר. רל ילדלשע םארלאנס־סעםלתנלם פיז |! דעם אויבנאגנעװלזענעם םעלתעד־םאר• ן לאנ ם״לם זלר אויף נאנעע 13 אפםיי־ ]! ליננעז אװ דל הויאם׳אויםפערתזאםתנלם י : װערט נעלײנם אויף לערנבלכער. עװלשז דל לערנביכעד. װאם דרוקז י פארלאגם-ארבײט געשמארבז מרד־כי ספעהטאר ין * ילין. *רױסגןנן יד *ײ1* כןייק? *יי¥םיןד*• *לץ װןרס ססןקסןו ן נןןגסןי• מרס *ר*ז©ןר מירקייןקןײןי ,יװ־׳ וװן זינ© ין׳װן•■־ האט ןר *י© נן^דוןס סן ן£םמןי ■רך 8לס י*ןד*גלרס די גרץסטן *יץ נןסשן ילדל*ן *ןריןד*©? וײסנ**ן *ין דןר ןיסןרןױ ילסןר* לסןר חקיפה. אין דןר מלחםח־נדס *לז ססןקסןי־ יײןק קדן ןינס ײו ןר *יז אנרנייון *יז 1י זײן *וים־ ױאגדןרן קדן נװ יןרק אימןסיס וװ דןר §ן*ילןרןר נאלינסןר סרדנןײ הןס זלך *ןױלז; נסעת זדן נסיןה קדן ןםןרלק? ײ1ם מןז אים א1י#גןג*מןן מיכו װן־ רלמקדס אין *אגדססןרינב ו־ר אײגעס 6ין די יןנסן יןננגן *ליגןנן 6|יסכדןר אין סןםןר 6יץ דןד ןלסןדןר יידימןר ללםן־אסיר. דןי לןבנסליססיקןד סוןקסןי הןט גןן־ גןהאס גרויסן *לןגןר סןר דדנן אלכן יןין 1?־יך הןס איס נןכארןי גן.יויגן קדן ייארסן- נו דןי־ ילדיעללגןר סכיבה אץ ויןיצןר ןר הןס סןרגיןגגם זדגן נןססן אק דןרםןלגרדכסםן יוױ• סןרנאגגקנקס דיגססיק, א׳זצין נװייןרק ןנגאקוסלץ די ס־ויק ױיקן ס*ל*גר*6י©/ ייי/ה. *ז ד?ס מקד״ן *יז ד*רס גמסיןרגן סררכי סווקסןי.4 סו?קסןױ איז ג?כר*רץ נוײןי־ן דןס י.*סן פ*י 18.58 יץ אימ*•* *לס *װ*נ1יקייןריק?ר הןס?ר אין װיגי** נ?װיק *ס*ל ולינ? צתבים דןס ©דיסססןלןר אליןור *בי *װלדסןל• דװלל8ןל רןס איס ןנגןרןגס *ו װײסןידיקןר *ר• *ןס אין אין יןר 1883 דן*יײ םירס ססןקסןר אץ *ןדןר*1יםס ײדיסן־6ןלקס*י*ס* נרס * רן- מ*ץ ןן * נןמןץ״. דןר *װליסןד דןדאן ,דןר *ידיעןר םיומיק״ װי אייך *ג*נזן ידן *גדןרן ד.*נן גקר־ןס * גר1יסן דןדסןלג סיןקסןר ױןיס רללוסרןדןקסןר *ין ״יליד?ן סןלקסניאס• אץ ■ןסןרגירג. אץ י*ר 87*1 *■־ זן*ס ןר זיך אלן װארסן איו הױ<ם ןן *ר1ס*וגן*ן זדגן גר1יםן ז*נזל1ירןר .רןר חויז* •־דנם״ (דןרסינןן קןגןן 6ינף נר1יסן *ןגד). אץ 4*,י8) הײנס ססןקסןד ןן *וזןםןן מיס *ר*ן ןרויהגןגן די.י1ם*סיב-*לןםלןך־־ נןך דל ןיססן נומןרן הויבס ןי אונזער האנקורס םיר בעםן י״עך זיך עיאײין טץםן עי- תױקן רל קןוגקיהכיףרבעטן יביי איעט ןןנ• נעקיםען כ י ״ י חנ ׳, ב-י ם־ר יןין נ־טס זלן מעיװיםען *ין רמ־ -עעםמר רנע עו יעזן עושיר בונביידן. םיר יייזן רי װ־בעט דװ־בםל־ן נריגדיעך. ־ערי־נ■ םמרם *ינז םיט א־יעד •׳נקביזנכקדם, די רערןןק*ימ נעז נרײם עים דרית א ר״ בלבער. װאס נעהערן עי רנ אלע אנדעיע אםםייתינ■ נעז םזן דעס םעיתער־םאראאנ און נעפ• קער: 1) םעראנאנדעע קלםעראםוד; 2) פיאנערז־לוםעראםיר; 3) תננדער־־נטעראפוד; ן 4) האדאנ״עע דלפעראםיר; ■ 6) תענלן־בזבאיאםעת; 6) םאיהסלסםליעע לזםעראםוד; 7) ללםע־אםור םאר פויעךלם (ױדל׳&ע); 8) םאאזסזיעע םאפנאלפעראפור; ו 9) םאםוצער־װלםעניעאםכאעבע; י 10) אניעויצעבע הלאםס־םב־״״רים; 11) דעתרעםן. תאדעתםז און אנדע־ רע *־אתםליעע אלםעראסיר. אין 12) תלנםטאערלשע אלםעראםור. װאם םײאם 1לד אויף 3 סעריעם: א) אלפערארל־עע אאםאנאכן (ארל• נלנעאע װערת); ב) אלבעחעעיננעז םון אנדערע שאראכן (םאע׳אאע ראםאנעז): 15) האםענעעתלס נעזמדאפיע פונם דאםז־םארבאנד: 16) דעםזעאבנס;עאנואפליעע בדעספאםאםיע; 17) ריװעס, האאנרססאת אוז פליע־ תאװסתלם עד־״יפע ביר עום אײענעז נאבז אאף־ב־־נ; 18) םיז דל זעאבע — עװייפער בזר עום אײעגעז נאבז אאף־בית: 19) באראב־נס הלסםארלש־עתאנא־ םליעע נעאכדאםיע םה רער װעאס; 20) באתיעס איז םרלדאאנרם אאף■ בית םאר תלנדעד; | 21) רויםבארגס ״אדנאנלזלרםע , ארבעפ״; 22) ראםעסעם ברעםםאכלאםיע עו רעד נעשלבםע פוז דער ילדלשער אד■ בעםער-באװענוננ אלן 6 ם״אז; 23) בעדנשם״נם און העאםאנדס א :בוך עום איתאעז װענעז אענלנעז םאר שואז | פון דעד עדשםער שםוםע. אוז עם זע• , נעו גאד אגנעםערתם עום באשסעאן 1 םאאננדלתע ניכקר: זלד אוז װעדן עונענרײפ עום דרױעזע• נען פא־או : 1) הערנערס נעאסעםריע אלז עװלל ס״אז; 2) טלםלראזיעװס ״דאס אעבז פוז נעװלתסז״; 3) םעז אוז םװיס — פלזלת אלז 2 ס״אז; 4) דאבינס א האנםבוד םאר םיא• נערז; 1 5) האכבערנם אוז װעװיארתעס . ״ארטאנראםישעד װערםערבור םוז ױדל• שע העברעאלזםעז: 6) זאיעעתלס ױדושע נראםאםזת; ' 7) תאםענעעתלס נעאנראםלשע 1 :רעםסאםאפדע: 1 8) רלװעם אוז ש&ראכם ״■אאלם•;ן אאעםבללם״; ן 9) םארנאאלסעס כרמםאםאםיע ] עו רעד נעשלכםע סוז ילח אזז רים• אאנד (םוז םוף 18<םו יארהינדערם ביז דער באםרײאזננ פוז *וירעלם); 10) תראניאוים םרלנאנאסעםריע: 11) אויסאענדער. נאתשס אוז ^לדי אײדעד כ׳װעא עזסרעםן עו א װעא• :ע־־עם״אלז אםשאעוננ םוז דל אאע אל• מעדאדלש׳נעזעאשאפםאעכע כחות. װאס ־לי־תז בני דעם אויםבוי (רלבםיקער — *ינערבוי) פמם ילדלשז תואםוד-אעבז אלז ראםן״סאנ־באנד, איז בדא' םרלער מוז אא׳ו עו באתאגען זלד סלם דל ילדל■ ידנ םאוכהשע אוז נעועאשאםםאעכע פאראאנן. װאס ז׳מען אויסן עו באדל• נעז דעם בלכער־םארת אלז אאע זילגע זװללגז און אםעתבינוננעז. דתר עענםראאער פונתם םון ילדלשש־ :אראעגשריל אלז. נאםלראער. םאםתיתכ יאו םינעפלנעז זלר רל עענםראאע ױח■?ע בלאדוננם־אנשפאאםז איז בם־אא *ייר ח עענסראאע םינורז. װאם זענעז נאךנ&ן (דאם רוב דורד דער ר. <ב *.) *בערזניבויעז רעס יזרלשז תודםוריאעבז *ויף רעד נילער אתםאנער־פאאםםארם. דעם אאף-בית פוז תאםונלזם האם בען שויו דורכנעםאכם אלז ח פאי• נ״־שואז. תאובז אוז נא׳ערא״ ״אענלן• ילנתעאעד״. םיאלז נעתוםעז רי עללם םון אעדנעז אבלםא חוםש םזם רש״׳. םוז וונשאלםז זלר אז דער נרויםער װעאם־ דנבער תואםיר. מאס אםיאו א עארע• יאתאשייסתער ארבתאר נויםלתם זלר *לז אלר... די פאאלעעם םון ״נאם אלז רןנם״ | זעדן סאתע װאם אסאא פער און םער נא־םואם םלם פושהלנס אוז דאסםא־ ן קדםתים וחןדיק נור דל פאאלעעם און 1 דאנערו םוז דל ילדלשע פאראאנז אוז; ניבתאנדאוננעז זענעז סאראויםלת פוסם; ב•: דל בײדע (א חח רל עעגדאלתעד! יד עענדאלתער פאאלטלשע בראש״־תע• | לע־ און רלםםלרםע תונפרסים) אוז י דע־ רעפארםלרםער. װל אויר דער נלי• ן •׳■סנעםורםטער 'לדלשעו־ אעזער האם! •נלעהרבז םאנען אוז םארערז װלבםלתע *• גשװלכםלתע בלבער עום א״ענעז אוז לע־נעז. :ללס םאנ־בראשורתעם אוז עללםוננס■ ללבעראסוד האם םעז זלר שױז אלבער• :עזעסלתם. םיבענתם זלד שויז נאד א נלבא חוםש םלם רש״י. סיװלאם זלד?■"ן באנעםעז דל װעאס. װאם אלנם דבם הלנםער די נרענלעו םונם ראםן־ טו־באנד. דל װעאם פון נדויסע רעד• ני״בוננעז און דערםא־וננען. רל וחנאס ג,: םארנאלװערםע אפתז אוז שפעגרלת יי״גדנחתז אופרו און סיאלז דערלבער ו<כ באנרלסז דאם נרויםע פארסעםםז יזד םעד דעם עענםראאז סאראאנ םאר יל םעאקער פון ראטן״םארבאנד. עו אונזער פרץ־נומער יין ניסער $> .ייסערוי:•?ע :יעםערי וועט זײן שדרד^ז דע־• תג״זר *י;ד*לס מדן אתגע־ •־״ן׳נימר, גדעם דעריזױינען דיגסםיק דעם ד׳פן ײי־יי*.?ר געטן *לע אתז׳ערע #נענברן תיכף יגי *דיק ץדיפ*? עקזעמדארן ײל ײ**זעלן •ן ייעםדןףוקן נממס־. <י #דפיכיפםר**יע