Literarishe bleter · 1925-02-20 · 42 (20.2.1925) · p. [Seite]

42 18<:חווח16ו1 8 דימן/ ■••ם 45 :ראשז 11(9x0x004 •״יס1*ססק 8)ס1ק0 צװײםער ין)רג>נג יי-״י. •יייסיק <*•<*״־ *>ניי*י ע״ / װ$כ;שו־־םמ פאר ריטפראטור, טפאטער און קונםט-פרא ^619X6^0,?1925 ס2)6)ט1 20 *!©זףו גליצט פארענכמעד: יל הײפם״ז#ר: פארװאס כיען דןזרױ אז אײנעגעב, יל ד ל ־ע ז יםיל״װןןזן. אזן װלבזךלד זל ת$ן דאס נל־עפ פאדענפפעי־;. טופ זי >ז; צדו־, װײר ז: שפערפ דעם :>ונצ1 ענין אװ׳גק אינפעי א ־עזורפער אז; װ#:לקעי ״עארה. עבלסר בעסעד — >>בער אױד נלשפ א סר בעסעי — אלז ד>וס פלם דער אילנעסײז ״ סעדאנאנל־״־ער באנרלני דזננ: םופער״שפדארי >*', געװלס. דל עיעפעגסורע נלילי דיגנ ק>ו; בעסער פאר א<ץ גענעבז װןןרן אלן דער פוםער־״עטראד. ד*וס אלז זײער א װלכפלקער פ־לנצלפ. ןןבע־ סה״יסוף אלז דזןס דאר אױד גןןר $ו פראגע פון דעד העבםסער פעדאגאנל׳ ״עעי־ ב א ק װ ע פ < ע נ ק ײ ס. קײז אבסאילגפער פרלגצלפ אלז ער נלישפ. דעי פרלנצלפ פון דער פופער״שפראד אל; דער עלעפיעגפ*ריבללד*נ. וױינלק דורות — איז נלשפ ג$ד 'לדל״שע — הןןב; באקיפע; ז״יער אױסבללדיננ אלן פיעדד־-טפראבלקע עיעפענפאר י *ע*ז? װ״יגלק פדאנרעסלװןז פעגפשז איז אפילי דעװןןייציןונערע קעפפעי־ס זענעז סיז יענע דורות ארויס? װ$ם פאבפ סעז דןן אזא װעז; דעדםיז? איז קאגפ אלר באפת דערקילעדן דעס ענפוזיאזם און דאס פ*רפלרױם פון -עם ילדל״פ; יבוי־לערעד נ$ר פלם דעד ראציאנעלעי פע־אנאנלק? פאר א פעדאגןןנלשעי באקוחןפאעבקנלם אלז ער זלד פוסד־נפיש? בלל גאללד״בילנלבגדע באדלגניננע;, װען >ד*ע אנדערע פסןבײעפעז פון דער דערי צלגננ זענעז ׳שוין םארעגפפעדפ װל עס יידישיזם און נאציאבאליזם ד״ר חײם זשיטלאװסקי דעד "יי! *ורז צו זבן, אלז א דאדף (בא״ עדיד!) ־עפראי בעסער פופער־ ןראר. אישוא אײ א פלעפז־עד ״81 איידעד דער ״שוא אלן אלז אבעי. אז א װל אל; א נעװלסז יבפראר נײפ — פופעד־ אנס; נאגצער - לה־פד *< דעז־ שאי־ - דעם :יעס פון אלן דעם ״יא; וירהלוננ נע־ לר װאאפז װל אלז, אז פ פןולה? יעם זרד;דר:נ יןדרדר^ריז דרם ק>ןנ= דל ׳ופ״־י)־: ילקז פאיק איז העד־בגד אוגז, אלם או; ־פחיצה צװל־בז ״״•פדאר װעז פלר װעלז נאי א פאר דורות נןןב״ אנאנד באקופעז א זייעײ ניפד׳ג א־עי דער תיכן: ײדישיזם איץ ***'*נזוליזם — ד ר חײם 1 | ישיסלןידסקי יצקב דינײזז (זגרונויו) 1 ו *ז* לוןקסיסרץ װי אזוי ד*ר .ר*־ 1 םחגס• זןןרנס גץבעך 8*י ן כלי יסרםי ,/ | *יךיי יאר ־יד־ס דראגחןש־׳שא סיי — ד־ר מ. ײײכערס די םרעסיעיע סין א■ קזי• | *יינעס .דער דינס• — נ. ס. א גע• ס*ר*ך םיס **•ירעאינ?־ קינםס שינד 1 *ין שסיס-*שק — רשה גר*ס ,ן דער | קיגססלער כארק מ-ארץ גדס 4 ייײ־ז־ 1 דיק*יעס- -לי*י ײןסעל ד*ר ראיער | 1 י**ן *אקסס יזתק ליכסעגשםײן י 1 ה*לס *ין 6*ים—ײ*ל ראכסכוים 1 סע־ה *יס ן־גײזסעק* *ענסר // םין | | 1*כ*ר׳ס*ר׳ע נןסיזן *ון פחניןיע רעםרןדו^זיעס *ין *דצניגגען 1 צו װאב אױפבגלל אנדזייגז אויסאדבמ: יעעס פאפעריאי אלז א 'לדליעעד פא־ש? פא־ױאס נלישפ פא־א״ינלקז אעזעיע נוחות פלפ זייערע און נאללד וןגהויבז פלפ א העבערער פדדנה םון דעם פאי אינז נעױאונשענעב פלפ? אי — דל יבפראר װ?פ דעיבלל פוזן זללז דל פױיללשע? אלז — װעפזמס דאנה? או; װאס אלז דעי־ חיאוק? דעד עיקד אלז ד>ןר ךעי־ סןןציאי־פעדאנאנליפער אלגהןףלפ םון דעד דעדצלוננ או; גלשפ דל נאציאנאא-״״׳םדאכאעכע פארס. פהאי פעפא, װ>ןיפ נאר נרללבעד נעװןגז, נלשפ װארפנדלק אויף קײנעם, אנהויבז אאייז צו בױעז אונזען* אויס־ •סעראלש־פראנרעסלװז שוא סלסםעם, אבהתיאה אלן דעד פויללץער יבםיאר. זןןלן דל פראנרעסלװע פױאן זעע;, װאס פלר װלאן, או; יטלקן זײערע קלנדער צו אונז, >ןדעי־ אפחות, זלר 1>ןד>ןפנעפעז א פוספער םון אונזער שיא. ^צוללב >ןפ דעם, נעזזלס דיער װלבםלק; צװעה. דןןדף פעז זעען. אז אוגזעי שוא ז>ןר זלל! אבסןןאופ פרײ פו; א װעאבז ם'>*יז ספעצלםל־ביילדל־בז שפדלר... 1 פא־ױאס פיעז פל־ ד>ןס ניישס? און גאר א זאר אלז דערבנל ק״עה : כילר פןןדער; פון דעם יטפאפ, ער זאל אויף זללנע הוצאות אדסהאאפז אונזערע ת>א; פון א רעבעד;. ס>ןצ*>ןריפעדא־ גןןגלשז שגלס. אלז דע; דעי ־טפאפ פ ח ו י: אויסצוהאיפ; דערצלהגס־ סלספעפזמ, װ>ןס גײעז אהיפד צי ז לל נ ע באלקן אויף דל אויפגאבז פון א ישוא־ דעדצליננ? אויב דער נאנצעד ענין פו; דעפ יל ד ל יש; יבוא־װעז; ־בפאפפ נ>ןר דעי״ פו;, *דאס פלד, װל ניענפדעז או; בלדנעד, זעכעז גליעפ פסב״ם פלפ דער ר ל ב ״ פונג םון דעי וןפלצ־עיער פעדאגןןנלק, דארף פע; אויפהעיז צו דעד; װןןנ; א ילדל־סן דגוא־װ^זז און אײפהעד; צו קעפפעז פ>4־ דעד ילדלדד׳ד־ •בפדאר אלן אל־. אר״ן. װ>ןס אינז. פ־ןןניעסלװע פענפסז איז בלדגעד פח א געװלסעד רלבפינכ, באניבפ צו פון. אלז: א) קעפפעז אלנאײנעס פלפ דל אנדע־ רע פדאגיעסלװ?* פענפ״ע; פון דערזער־ בלקעיי רלבפונ;, אז דער ־בפאפ זאר אנגעפעז אונזעד באלק אױף דל אויפ־ נאבז פו; יעי פא^תס־בלאדו;:. איז ב) בלז פלד װעא־ יאס אױסקעפפעז— בויעז אלנאײנעס פלפ דלזעאבלקע עאע״ מעפ; אײגעגע פרײע ישוא;, װאי פלר װןןא; ױעיצלעז אונזערע קלנדעי־ אלן אינזע־ אײנענעם סאציאר־פראניעסלװז ננלספ. פאדװןןס ״פאבן יטבת פאד זלד״? דל סאציאא־פעדאגאנליפע באנרלנדוננ םוז *ז אײגענעס ילדל־בז ישואיװןזן קאז 1 -ד. חײם ז־בלפאןןװסקל ראדלרענ פון >ןסקאי רןןז־באנעצקל אלז עד־סםז פאא װערפ דעד פדאם *לננאנצ; >ןװז\קנ?דבפעאפ אדף דעם אלנהןןאפ פו; דער יעיצלענ. דל נ>ןצי>מאיע •־.־פדאד׳פןןרם זלגקס דעד״ 1 בלל >ןר>ןפ צו דער םדד׳נה םו; א ר ין צופזדללקעי בנל־זאר. אלן דעם אנדעי־ז םאר װןניפ דעד םדאפ ׳סויז י>ן אװעק־ נע־שםעאפ אויף דעם רלנםלקז פאאיז: אױף דעם עיקר, אױף דעי נאציאנא־ אער יטפ״אד־פא׳־ם. אבער נל״צס ״פלד״ םיען עס. דאס םוס דל פעדאנאנלשע װלסנ־סאפפ. קאנעז כולר װא־סז אונזעדע ד״ענם אלז רײנע־ אוכדצואד. א־ידער, װןןרם דויר אזא פעאדעםל״ ן־דעד יפסעאמנ אונםעדנענראבן דער נ א נ צ ע ד פינדאכרענס םון דער יידי״ ־בלספל־זעד דערצלוננ. ״סיר װלאז פאכן םיז אונזעריע קלנ״ דער בעסע־ע פעגפדב;, פלס א נעװל״ סעי, אונז פללע.ײער נללססלקע־ דיבפוננ. דער ־טפאפ פוס ־אס נל־י״־פ. עד אלז םאראלנםערעסליש ארויסצוב־עננעז אן אנדער כדן פ־׳מס־ע; נאד אונזער פײ־ ניגנ גאד. אז ערנער;. בויעז פלר אונ־ זעדע אײנענע •ביאז״ נאנץ פלל;.;עװלס האבז פלר א דעבפ רערצו. אבעי — פארױאס נאר פלד אאײן או; דיקא אלן *לדלש? אלז דעז בפ דעם נאנצז פױ״ אליפן פאאק, בײ דער פויאלשער אי־בע־ פער־פאפפ, נלשםא קללז אײ; פײא, װאס זא•4 האב; דלזעאבלקע סאציאי-פעדאנא- נדבע צלאז װל פלר? פא־װאס :לשפ צעגױפרערז זלר פלם דל סאציאל־פיא־ גרעסלװןן פויא;? םארװאס נל-״־פ בויעז פלס זײ אלנאײנעם א הענעיז סלפ־ שוא־םלסםעם? דל פויאליבע קואפור ה א ס דאד שוין אננעזאפאכ א הלפיע בלסא פאסעייאא פאר אזא העבערז פלפ. י־ײקעגעז םאד דעם אײנענעם סאאק דל נעבאפז פון דעם אאגעפײז־פענפ״נ־אע:; פדאנרעס. פאי־ אזעאבע;אצ־אנא אלספליפע פענדעצן האב; פלר אלצפעד דל נעפעז: ״•פאװלגלזםי* און ״דעאהציא־ נערער נאציאנאאלזם״, אגן םו; זײ אלז דל ילדלשלססלשע באװענוננ — א ״אנק זײז אלבן נאפע; עד היים נעבאלבן הל1ב פאר׳בױנם, האואי אויף װײפעד;ײעפ עדגער, נאד בעסע״! אבע־ אלזז אלז זל ,נאציאנאאלסםדב. אונזעד ילדדשלסםלשע י באװענוננ, און, אסור אויב פןד האבן | זלר װאס צו שעפעז דערפלפ. א ז א נאי ) ציאנאאלזם נ^ם נישס נא־ נײבם אהיפד צי די םאיזדונגעז םו) דעם םקגפדעילעבז ס-־אנדעס, נאר אדדבה, ער אלז דער אײנצלקזד װענ, װאס סאבס פענאער, אז יענע םאדערוננעז זאאז קאנען אדײנ״ נעםראנ; אזן םארװלרקאעבפ װעדן אל; אאע װלנקעאער םיז א פאאקס־אעבז. אײדער אלז ראס אבער נאד נישם אלננאנצן קאאר םאד א נרויס; פײא פון ־ענע טוערס, װאס קעיפםעז איז אתזער ילדלשלסםלשז אאגעד פאי אהזעיע ילדלשלספל׳פע צלאז. אלן דער באנרלני דוננ פון זײערע ילדדבלססדעע ־עפדע־ בתנעז זעעז זײ פלם אאע בוחות צו פארדעקן דעם גאציאגאיללספל־עז מוד פון דעם ידדלשלזם איז אדױסצורופז דעם אײנדרוק, פונקפ װי עד װאאפ נע־ װען א רײן נאציאגארע באװ^נוננ און נדעפ קי*ז נאציאנאאלספל״״־ע. אלד װאאכ נעקאנפ ברענגעז א םר בדיסאלא;, װאס אלאוםפדלרן דאס. אלר װ?ןא פלר אבע־ באנוננעז נאר פלם דעד יבפעאונג צו דעס ילדלשלסםלשז יססעס. צו א װןןאםאעבער שיא אלז דער ילדלתמד ־בפדאר אח נ א ר אלז 1 דער ילדל־בער ״.־פ־אד. פארױאס? רתזם װאס? הע׳־ס פעז זלר טפ אגי;, אלן דעם ענפפעי, װאס א סד ילדלשלספל־עע פו־ ^דס נלבז אויף אכ דל ׳סאאות, פוזן פלר קופען צו דעי פסקנא, אז פלר פועז עס ני־בכ חאיאה דעיפאר, װאם דאס באפרלדלהפ דל װלבפלקספע ב א * צ י א נ א א ע אעבנס־נויפ פון אונזע־ פאייג נאר פדפת :אנץ אגדע־ע פעפים, װאס האב; צום גאציאנ>ך*לזס קללז ברעקא ׳שײכות נדמם. אײז עגפםער זאנט: ״כילר װלאז פאבז םון אונזערע קלנדעי־ בעסערע םעפדעז״, איז אז אנדערס פאא פדפדעפ פעז נאר בסירוש אױס : ״פלר װלאז פון זײ פא:ן נוםע סאציאאלםסז**. אז אנדער ענפפעי זאנם: ״דל פע־ דאנאנלק פאדדעס, דער עױעפ־גפא־ער חניד זאא פארקופעז אלז דעי פו״ן פער־שפדאר פוז דעם קלנד**. י 1דע־צלוג;ס־סלסםע 1* פלר ישסדעבז ״יידלשלזם** אלז אפשי ני״״־ס גאר זײז נעראפעגער גאפע, איעד ער האפ זלר יטייז אײננעאבעס אלן דער *לדלשעד עפנסאלבקײפ, אוז :פעפ אאע פארבלגדן פלם אלם אײזיאוזידעםזעאבלק; זלן. דער ילדי׳שיזם ־עסדעבם דערצו, א ־אס נאנצע יעבז אוז ־טאפז פון אונזעד פאאק זאא םארקופעז אלן דעד ספערע םון דעם ילדי׳ען א׳עון, און פפיאא אויר, אז >ףלע קואפור־פעאדעד װאס זעבעז פארבוגדעז פלפ רעד ־עפראד, זאא; בא״ א־בעפ װערן פלס די פלפאען פון דעד ילדיעער סטראר. ס׳אלז נזמוג אי־ײצופדאכםז זלד אין אפ דע־ םארפעא, בדי תיבף אײנצחען, אז םלר האכן דא צו םוז ני״שם נאר פלס א נאציאנאאעי באזוןןגונ^ גאר אויד פלם א רײז נאציאנאאלספייעער. א גאציאג^ע באװעגוננ איז א 2א• װענוננ, וחאס ׳עפלאם זלר אא אלן די נרעלצז םיז א נעװיסער נאציאגאאעד נרים^ האפ אלן זלד רל אלנסערעסז םה נראר אס דער אײנענעד נאציאנאאער נרוטע, פא־ װעאבער דל באוחמענ װערס בא־באםז, אבער װאס ^סעאס איועק דעם ע־אפ אויף דעם רײן אאנעסײז״םעגפמ־ אעכ; אלנהאאפ פון אלרע צלאן. דל נא״ ציאג^לע פארם פון אפ דער באװע־ נוג^ װאם קאז אםםפאיל נית>ס אטנעדלם; װער; םון *עגע אאנעפײז״םענכדעאעבע ציאז, אלז דעדבײ ני״טס דער עיקר, נאר * ©©א, — דאס רוב א נאײבגלאםלקע ב״״זאד. אזוי אלז דעי־ ״בעדיזם**, — רזזי־ עיקר אלז ךעע עדישםע יארן, — געװען א גאציאגאאע ילדדעע באװענוננ, אבעי גל־טפ קללז גאציאגאאלסםלשע דאס ישמ־עב; צו פארװעאסאעבז אוגזער דערצלוננ״סלםפעם, צו פראדוקםלװלד; דאם אעבז םון דל ילדלישע אופטראדוק־- סלװע פאסן, אדער צו רעגיאלרז דל יידי״ ־בע עכלנדאציע, יאנעז אויד זײז בײ״ *שםלאן םון רײז נאציאנאאע יידל׳שע באװ?מוננ (או;;ײבם קײ; נאצ־אגאאלס״ םל׳שע), וריא ךי אאע זעצז דעם פדא8 אויף דעם אצנעפײז־פןגס׳?אעב; אלנ־ האאפ פון זײערע צלאן, אוז ני־בפ אפאא ־ער םפעצלפלשער נאציאנאאעד פאדם, אלז װעאבעד דל דאזלקע צלאז פוזז זלד אםפפאיל אײגקאײדז. דעד ילדל״עלזס אבעי פה — אוים ־עם עצם תוך זײגעם — זעצן דעם פדאם אויף דסר םםעצלפלישעד נאציא־;אאער פארם, דעו־ ילדל־טעד יבפראד, און, דערלבער, אלז ער דודד״אוז־דורר א :אציאנאאלפפל־בע באװענונג. אפת, ער ־זאז נײבס אגנעלופ; װעדז נאציאנאאלס־ פליש אלז דעם נאר אאפז זלז םון דעם •*אלס, װאס אלז נעװע; םארבונדז פלס בײנדאעבע נעםלאז צו אלץ װאס יבפאפפ פו; דעד םיעפד, ארעד פלס א *פפדעבז צו באיעאסז פאר דעם אי־נענעב םאאק >ו •*לװלאענלרפערע פאזלציע — אלז א ־יעאבז עס אלן םדס — אויף דעם ח״שכיז םיז אנדעדע םעאקעד, אדעד בבאא צו