Literarishe bleter · 1925-01-16 · 37 (16.1.1925) · p. [Seite]

■■יס 45 נראעזז צװ״יטער יארגאנג 8 ד־טז •■81646 26גוח3יו6)11 37 *א תזס^סגסץת סחס101ג1ס ס/0¥)1םסק ס1ס1<ץ0 ײ^כנטר־פט פאר ניטפראמוד, מפאטער און קונםט־פראנז 1925 ס1מ€2ץ51 16 ^6)4<ק ,ס׳*יםמ׳!0^\ ו$רסע, פרײסיק 16*סער י*נו*ר 1925 דער תיכן: מעדעם דער גר צום צװײטז יארצײט ביעדעפ רער נר — צום ציו״ס; *ארי צצס אי־פע- קאצלזנע; ^דעילקאנעו־ ב־לװ ז. וױ*;6עי; א *אי ביא-לסטא ס<י *טרוםיעדנםיבלנ־יאכעק אלז צל םע־;; א\יר דעצ דא־נלנעס שח;ארקלט ״זכרונות״ ח. *ע. ראזיאז: םו; דאקטלס נאדקלס ״נאהלצ; םיז טאנ״ בור״ (אלבערזעצוננ); דאנגאר *וסם• זא; א :אציאנארער דלבטער / זז. אב. הזדװלץ : יע. אג־סקל צו א. דא- רעװסקל (א נרלװ) : צװײ דניקים / א. ק.: נאטעדקונג צי דד. חײם זיעלםי ראװסקלס םארילעזונגעז י ״ס. י. סטוס״ נלצקל; סײנענבעדנש ..אוין״ םרעטדע װענז״*. ז׳עורגאיל ״דאס קלנד״. ס״שח עונדס ״ארויס םח :אאס״ (רעצע• זיעס); װערסישדעטדקנלט איז סםרים״ *עסוינ (פארעדלק הלס דר. הוקדוני)/ עף עם; פראװלנ״ן־בדלװ. ניאגלק. בי5• דער םיז יצדק ללנםע״דםײז. ט״שה קול״ נאק — א צײנבונג שח £ םדלדםאז. םײז: זנלז לכדז אי; זדז קאטח אלז אהערלקע. װל האס נעזארכ אויסזעז דעד דאי זלקער װגיסעד ראנ. הלם זטז נעאםל״ סליט־סאציאילבסדעער ילדליעקנלס איז דעד יעקל״טעד;ענאסביעאםס םוז נע. קאז.;עג. װיאדעק. נע. באראגאװ אוז נאד או; נאך דאדםז. אטת : יעגע זעגעז אויר ילדן. אנעי ננל טערעטעז האס עס נא• דארפם הײסז: אייר םלר ילח... א ״עסדאם םוז עססעסליטעד אפנעי פרעטדקנלס האפ נעיטיאגז פין דל אהעי רלקאנער נענאסן. םוז ז״ער אטערלקא* נל׳שן נוסח, אויף איעם דעם. װאס פאר טעדעטעז פו; זנלז ״או־־עפרונג״ אז אלז נעיואח אײנז או; הײינק. איינ זנלז א גוי. האס עי נעקאנם םארנינלנן — ב א ר א ן — טעדעם אלז יעטיאנד. צל אלז רוסיאנד דאדם אוז נליעם נאדא־פט אנקוטעז צום אכלעדלקאנדשז נוסה. דאס אלז נעװעז א פסלבאיאגליש פאדזעעז — זגיז פא־ז אל; אטערלקע. ע־ אלז צו־װײנלק אוז צו־-פליל ילד נע״ װעז פא־ אזא נסיו;. אטע־לקאנלזלרז זלר קאז א ייד םון דער יידליסער :אס. א טסהפק בטיעיט. זלר אויסנעצוינז אויפז ׳שסאיז בעסײ נענאפט ־אס ניגינגעװלנט נל׳שם א*א3צופא5: — אלפ אלז ׳שוין באקװעג דע-עד אלז גענאננעז צו *לדל׳שקנלס אוז זלר נעדאגניס פאי ילדדשקגים. צוילק זלר אלנעיצ״טעז דאס עד נל־שם נעיואיס אוז נלישס :ע־יזאגט. . אלז ער נעפאיז אונפעיז קאיסן װלנט פוז דעי נלישס ילנע־. נל״שס ילדנ׳ש׳צעכעד סבינה. אלז ער אוטנעקוטעז פאר ז ט ז יל ד ל ״ש ק נל ט, א נר. צל אלז טגיז האייז טלט אל::? אל *א. אל נײן. צוילב װאס זא5 אלר פא־טאסק:־; הנלז צערלמקגיט. אבער א ללנסלקז אנדזעק זא5 9 האבז. א ׳שײנעי טענכדש נעזוען. און א הײסער ילד. % אלטזזר קאציזנע סעסלק. נאציאגאיע קויפור ילדלי ישזג פוז װעינער טעז קאז. פאי א״ז סדאטװ״ נליעןט. זלך אדויכיש״אצלרן אלז דער פויאניעער אינלז. האס טלר נעישגיגט צו זגלז אנלסי... דאסלק. אנע־ טעדעם האט א־צננעידינט אלז זנלן סעאייע א קראיז אלנהאיט. ״שוי. טעאטעי. אלטעראפור — אלן נויפלקע עאעטעגט;. אנעד דאס טײנט נאר נלישם קואסו־ אױם־שעפילע־. עםעס פעאס דא נאד א נויסלקער :ע• הלישעי ספעציאי. האט טעדעם םאדפלאס דל נאויזז טלס דעד *שפלאעד, װאדטװאזער ה׳תילהבות פוז זגלז ילדלישלעלז .־אםאנ• פלזם. אנדערש — װי װאיס ער נעגיויבם? אוז וכז קאכיף גענז ציינלזם אלז נעװעז א קאנקורעג״ן־קאטף. א קאטף םאר ילדליש5עכזג נאציאנאיע יעבנס״ פארסעז דא, אויפז ארס. װעם םעז םיר זאגן: םעדעםס נאי צי*נארלזש אנו גי׳שם נעװען קנלז ביד• נעדיענער 1 — הסבים. אלז דער םע• אריע אלז עס אזױ נעװעז. אבער אלן זײז פ א ר ׳ש ם ע נ ד ע נ ל •ש םאד דער םרא^ע אלז נע5ענז א בעגק׳שאםמ צו ילדי״שער גאנצקילם. אלן װעאכער םעאריע װעם אלר ארגינקילאטערז בענקישאפפ? אלר דערטאז םלד: יאפעס האט טלר אטאא געילעזז פוז פאנוסקרלפט וניגע זנרונרת. אט דער ראפעס. מעא״ נער רוקט ארכז אלז דל אינא דל אפ־ נעםדױיענע הענט —־ אלם אלז ׳שוין װארלם; װעאבע■־. קוים עי־ קאז זלד נאר אױסצלעז אונטעח כ׳זהטי אייםז יעטאא. אגיװנסז בעפא או; :אפן דאס ניטבנעװלנס. נל׳שפ א-־אפצעפאח — אלם אלז ״שויז באקװעם. אס דער אטתער ספאדפאנעד פו; דעד ילדלטער אדבעסעי־״באװענוננ האט טלד נעיעזז זנלנע זנדונות. קנלז םםלא גל׳שס. קגין •שפראר נל־שט. פון :לידערלישקצט — אפגערעדס. דעיםאד — הלפ׳שע פאײעטלישע אפ״ װײכוגנעז. אי; אלך הא: אלז גע־אגקזר דא; דורננעפלדפ דל אנאראגיע: פוז א ילדל׳שעי ׳שטאט. םול א ילדל״ ״שזד־ ס:*בה. טלס ײאס פא־ א לגיבםקגיט עד םדײסיס עם אפ דעם גאנץ דלנעם ׳שלנס ילדל־שיענז ״שפױב פו; זגינע פיס! אפ אלז זל..די ׳שפ־אד. איס טלםי! אס אזוי זעפ זל אױס! אט אלז עס. דאס קנאפ־עססעכלישע. ילדל׳ש־נאסלקע. ישיהא־פיחא־לקע *וצא זגיז טלס; װלנצלקז. בלז צו דעס סעגונ פו; פארישכעי,; די םארפרױרעגע העגס אלז דל א-־בי! או; טעדעם?־ — אדלסטאקיאט. אויב א נר. װעט עד זלד טלט װײגלקז גל׳שט באנינענעז. אלם דעדיאבנ דל גאציאגאי־קוײסז־ רעאע אויטאנאטיע אױף א ׳שײז פע־ רערי. אז נל׳שס — װעם עד אגידז. װעס עי קעטפז. יא. קעטםז טלס דאפעסז פא־ זײז. טעדעטס. ילדל׳שקײט. אוז ער האפ נעללפז אוז נעקעטםס. כטעס איײז קעבז א ברוםאלז פאר״ פלײצוגנ״׳שםראפ. נל׳שם דא אלז *וייז. דא האס ער :עהאס טלסקעטםער. אלר פאי־׳שסענדלק; בײ די ברײםע סאס:. א טלפי אז ילבע! דאס ײאיס דאד •ץאקלדפ זײז אױעד פינקט אזױ, װל װעז טעז זאנס אלם, אז א װגיב זאי טעז נעטען. גלישס כדי ול ילב צו האנ;. נאד כדי סקײם צו וײן דל סצוה פוז קלגריעז. אי — װאס פאי א פנים דל קלנדער װעי; ׳שוין האנז!.״ אלר בלז סלד טרדה וםתודה : אלד אלײז קאן נל׳שס נידננליםלק העדן דאס װארם: ילדלישיזם. עפעס רו:ס זלר טלי אי״ז. אז אלז דעם פערטלז ישפעקס א קנאל׳שע צא־ גרענלצפקצפ. אלז װאס — װלים זלר טיר אױסישרגיעז — פח פארם װלים בצ די% ערישפעד אריזמטלרוג;. רער״ פליס דל קאנפודן פיז אי־ קלנספרערל״ ישער — װאיס אלך זא:; — פאדנזהצט־ קצס. בעת דעד חױל. דל נדלרצנדלקע זעטדאיאר פון דלסאנאנס ביגיבז פאד דער ראטאגסל׳שעד נאפזי פארהױיז. דל ראםאנסלישע נאסוד נײט ניצר צום סלנםעז. עטלצע•־ פו; צװלישז אונז האט באטעדקפ, אז נעסעד ילדל־ש ״שרצבז קאז דער. װעד עס קעז נרלנםיער א פאר אנדעדע ישפראכ;. דאס אלז נל־שפ ביוױ צוילב נ-־אטאסלקארל־שעד קעגםענל׳ש. אםפטאי אױר צוילב דעם. װאס דער אײגעד. װעיכער קעז אנדע״ רע ׳ספראכז. דיאס זלר אל; ןיי ארצג״ נעיעבס און דאס אפנעפרעטדפע ילדל״ש םו; דער בלידעד־אויסגסעייננ יצחק ײלכס׳ננישפײן — אלנם אים; פא־ס (זע אױד ״ילכ. באעסער״;וטער 12) איר םאבן אז אלנהאיס? םח דעד ראם — א נעצגבליד? אבעי. אז אלר קוק טלר אום אױף טעדעטעז — םאיישעם אלד זלר. בצ אלם. דעם גר. טיז אלד בארנז אבלםי ילדל׳שקדפ. און װאס נײם עס טלר אז, װל אזױ ער װאיס זײז שסעייננ צו דער ׳שפיאר פא׳־טוילרס? דעױפליס ער אלז א האיטאגל׳שער. שאיקאטזעערער גאנצקצס טלס דעם סלנסעז־חו׳ש פוז א נר. אח אז אלר װעם ׳שסעיז — װל טעז זאנט — א פוס אויפז הלטי. א פוס אויף דר׳ערד. װעי אלר דעז אצר גיויבז. אז טעדעם האפ נעקאנט אויס״ ארנעטז זצז קדל׳שטאיענעם ילדל׳שז סטלי ניוױ טלפ נעדויד און נודנער צװל׳שז שארטעיער און פאקפל׳שעד ילדל׳שקצס אלז אמהום. א רעילניעזער ייד, אז עוסק נצרכי־ צבה־. אנער א טעם׳ש א הגינםװעיפל״ קער. איז. בםנע. א טאיעיאנטע־. האפ בײ א נעיענגהײה אזוי זלר אויסנע״ דרלקם : — אוז אלר װארס טלם טעדעטען אלן דער נטלנע בצ אײן םל׳ש נל׳שם נע״ ועםז. / — םארװאס? — װײי ער אלז דאד נל׳שס קײז נעילדל׳שסער. האס פיר די דאזלקע םאםלװלרוגנ נעקייננען אזוי נאלװ. װי די נאר קלנדל״ ישע שאחשםעיוננ פון דאװנען: זלר זד־ בערדעקן םלס א סל׳שםור, געםעז א סידור םלסן קאפ אראפ אוז ׳שאקיעז?לד — םהי״סונל.״ װײי םעדעם איז דאד נעװען — אמענ* עד־שסז — א ײד. *ון, נאד װי — א ילד! טוד סרצז אלז ער געװעז דעד נ׳שםהי׳ רלקסםער יןד, װעיכן סיר אלז אויסגע״ תופען בײ םבן יעבז צו באנענענעז. םעז האילס שאר א ׳שסלקי פאװע־ םאז. צו איגפערעםלרן זנך םיס טעי דעםס םאדנול׳שסז יחום, סלס די ׳שלער ניישם באראגל־שע םענסםער, פון װעינע ער אלז אראאנע׳שארוננעז אלז אונוער פראיעםארל׳ש װעיסה אראפ. עס אלז אבער ניישם רלכסלק. דוקא דער ךאןלקער ״אור׳שפרונג־* זילגער, דאס אראפקוםעז פוז ארלססא־ קראסל׳שעד ״הויד* װארפס א געדיערלק ייכם ארף זללז נאגץ גע׳שסאיס. װײי אלן דעך רעדאקציע פוז דל ״יעעס״ פראגז** אלז ארוסנעגזהנעז גל*שס קטז אנדערער. וױ ״בארא;** טעדעם — א ׳שקאנקער ביאסער סאן םלס א הױכן ׳שפערן. טלפ אי־לספאקראפדשע טאנלרז אוז נסיות. אכעד טלס א באזמדעדער. אויםנעהאיסעגער װליגסקדאפס ולר אויסצעגרגיבז טלםז יידל׳שז פ׳־ארע• פאריער, פארדעטאקראסלזלרן זלד. אח אלן דעד דאזלקעד נראדילגלק אננעצליסער װליגסקראפפ. האס או*ר זגיגע טע׳שיפ רעח פאי אלם. אז ילבע פפאענז א ישפראד — קאז טעז נל׳שט. אח ־א טח דל ילבע זללז נל־שס קללז ״פרלנצלפ־עיע**. נל׳שס קצז באנרלגדע־ =ע. נאר א סטלכל־שע אדער א דאטאג־ טל־שזב ילבע צוילב ילבע. אוז טערעטס פא־טוילרוננעז זענעז נארנל׳שט נעװעז אזו' םארםאסקלרפ. אזוי אפנעהלט פח א ביױ אױנ... דעדטאנס אנלד. אז ער אלז דא־ נעװע; בגי אונז רער אויטאר םוז דעד חארטוילרסער גאצ׳אגאר ־ קויסורעילער אױסאגאטיע. נאציאגאײ! א צװײם װארפ. װעיכז זכנע פאר״ טײ־חברים האבז ׳שויז יאננ טורא םו; טויי א־ויסצױלאזז םלס א האזיםלװער באסאנונ:. אוז נײשם אלר בלז זײער אנקיא*,עד. נאר טלס יארז צוריק האב אלד אלן רער *שסלי רענאפלרפ טלם טערעוטעז אױף דל אלנםלטע בי׳מזיעד פון םײז גאםלץ־בלכי. באטלעגזלנדיק ארױסצו״ ׳שײיז א סעאריע םוז נאציאנאיער עס־ האראװאניע? ילבשאפס רום אלז זדז נעסאקפער ילרל־שער *שורה. .־אטאנ״ טל׳שע ײלב״שאפט. ׳שסללע התיהנית פוז אז אױפרלכטלקז נעאפיפ. אלנטואלציע אלז א קלנספײע־ל׳שע אײננ׳שאפט אוז א קלנספײער אלז רעי. װעינער סוס זללז סון טלט ײלבישאפפ. װע•־ האכ טלפ אזוי םלי פאר׳שסעג* רעגל־ש נעקעכיפ יאס העברעל׳שע אלז אונזעד טאטע־יישוז. אנל עס זאײ נאר האבז א ילדל׳שיעכש־ז אייסזע;? עדי טעדעם. װאס האפ א:; רעדאקי ציע ט פ ׳ש ולד נעיזןרנס ילדל׳ש ׳שרללב;. עד האפ נל׳שם נעסוז — עד האפ ט ח ד׳ש נעמעז. אלז זללז באצלוננ צום יידל׳שז נע־ ־שרלבעעם װארס אלז ראר נעװעז דעד נעסם םוז אויםהויבז א הײילקז סםר םון דר׳עדד און א קו׳ש סח. װל װאיס זלר זללז יאננ. ביאס פנים גאר יעננער אויסנעצױנ;, װען ער הערס פח פאדסײיהבדים אזא טיז אפיקודסית: — כאנס גל׳שם םון ילרל״ש קײז קוים. םיר דארםן די ישפיאד. װ ײ י דאס אלז דאס אײגצלקע טלפי זלר צו נע׳שפעקפ עפעס ארלספאקראסל׳שעם■ אח צו אלם. צו טערעטעז. אלז אנ״ נעװעדם — א:; אײדיסעז זלך — רער *שפדלנװארס : ״יעדעד באדא; האס זלר זללז פאנ״ טאזיע**. טעדעפס פאנסאזיע אלז;עװעז: צאיז א ניוס״חוב. זיר אוטקעיז צורלק צו ילדי׳סקללס. אטת : אלז דל ראטעז פון וללז םא־ ציאילספל׳שער װעיפ״אנ׳שויאוגג. האבז םלר א ביי. אז דעם ר י ס ם פון א סנינה רערפליס אםםטאי דער;עקוסעגער םלי פלםער. װל דעד, װעי״ כער ׳שסעקם אלן דער סביבה איבעד דל אויעח; אוז דאס — םו; א סניבה אז אפנעשרעטרפעד ארער אלננאנצז א םרעפדער. ראס אלז א ביי אן אינעטײנער *ח יעדער םליבארעד םעגמ׳ש איז אלם אונסע־נעװארםז. אלד װאיס בעסער;עזאנם: יעךע ראטאגסל׳שע נאפור. דל ראםאגםלישע נאסוד דעדםליס ־עם ׳ש ב ת םח רעד םרעטדער סביבה