Literarishe bleter · 1925-01-09 · 36 (9.1.1925) · p. [Seite]

8 ד־גז .ײס 45 :רא־ט־ 36 * *א וחס^סגסץז *חסגשזגווו 6״ייס*1ססק 6*ס)ק0 *816461 6**|*31*י46ו^ צװײטער יזןרגזןנג 1925 סוח02ץ51 9 ^1416^ ,ס^326חס^\ וראכנשריפט פאר ליטעי־אט־ר, טעאטער און ק־נשט־:*רא:ז *רסע, סרײסיק 9-סער יאנואר 1925 דער תיכן: נעא־ריעילר — ויענז אינזערע סאי־הס־ אינזוועדזלסעס; — דד. א. נלזססדאז׳ װעד אזז •עירדזי, אפ;:עד בדלװ עז דז סאיזענז אזז ראסז-דובראנד — נח־•■ ס״זזר ה. ר״װזקב ״גורם•' אזז ־■זבפ פיז נעזזבםיעבעד איז םאעיאר;.־ בז־ ראואפיע — װ. נאסאנסאז פיז דער זי_'= נעזעעז — אב־הם ײארעװםקז / מהוסוק — סאקסזב;אדקזס רעצשער ביד — ארסע- קאציזנע / אזז :אאם םיז יעבז אוז דענקעז — =. ז. ב. . ש. ד־יקסעיס נאורעי; — '. צ. / דקנר קייבאק־אװנפ — דא. רזכיעדארזקזער ברזװ־װעקםי. בזכעד או; ז־נודנארז. בזידער איז פעאפעד צ״בנוננען — פ. פרזדםאז. האפ יערז דעפא־פ אננעװזזז פזם פױזנפעד ראיוק אױס דעם יעבן £ון אלע שערקעד. אז דעד הרוק באקזם״ם דערזז. װאס פזר האבז א װזסניסאםם... א דאנק דער װזסנקואשפ האבז םרר עדפז;דינ*ען. אנסרעקוננען, זזבערקײם איז פעספ־פפ אזנס יעבז. עדביעכקפם פיז;פססזקע בנ־נ־ם... פערקעד. װאם האבז קפז װזםנ־ יבאפפ ז״ פענז אנדלו פא־פא;: דז •עענספע טענק. םא• לערפעז אוז פארקסרזדעד. ביפבז קזםײז אױף א״ן א־פ איז םיזז םוז־בי־סוף פארקזװזנדז... נאד א ־אנק דער װזסנ■ ״:אפפ האפ דז קינםפ א קיים. םיז פעי■ קעד. װאס האבז ק״ז דזסנ־באפפ נז־סם נעהאפ אזז אפ-רי ק״ז זבר נזשם נע• בילבז. װדיז םזד עקזזסםלרן איס קול• םיד־נאצ־ע — איז דאם װזיז םור זזבעד — פוזז פ-ד זא־נז פאר אז אי־ זפפזקע אנפװזקרוננ פיז אונזער קויםוד. בזז אזצפ זענעז םזר אויסנעקיפעז פזפביו־ז ..פארקסקינםםי•... ז״ײ־אזזקע צפפז פיז עס־הא־צ״עעד ״״.וב ־״. פיז ״.זסעמ?, םון עקכצ־׳תםר:״: ״־עא :־עס זענעז אבעד א:צ- ״דז גײ אינז אחבער. :אר דוח־ אז איזטטלקע מגם־ ויליןאננ םו; דעי ־:דזיטעד קו<סור בבליל קאז זלד בס אעד די ללהעראסוד אלצמ דערהויבז ציי -אדערנע װערםז. 111 דעם אנדױב םיז א נלרע־ הקושה. װעילכן אלד װלק באצ״בענעז א־יס תקופה פוז ״נעא היעברה״... זע אלד אל; דער £>*ד״ *טפײיסינג סונם װלסז א ל ז יל ד י •* אלנם פארק. או; -ער ע״שה־;ד ־טרלמ צו דער -אזלנןעד תקופה זי׳צעז שאד םיר די פאיקס־אונלװעדזלםעם;. סאיקס־אינלװעיזלםעם; קאנעז ע איינז יטאס; א באר; פאר אז איזײטלקע הארדאנל־עע אנטװלקילונג. יעאםן יעןער או; כיםייא אײך •ערלפםיעמעיער םאד א װלמיטאפם״עבע ילפעראסור אלז ילדל״ש (*עויז דל אלצכלקע פאיקס־אהל־ זועדזלטעטז םא:ז נוימלק ארױסצונעבז ״סקרלפםז״ אוז פון סקרלפטז װעם כיעז;עװלפ דעדצי םוזז קוכיע; ארויםצונעבז בלבער). סאיקם־אונלװערזלטעטז זעגעז יעת־ עהה נאד װלכסלקעד װל *שויז. םחסת ז*י קענען ערצלעז טאטעס און םאםעס דעד״ צו. אז זײ זאאז דיעדע קינדער אפגעב; אלז שוילז. פוז א דוב פו; אונזער איעסע. 11 אלך װארף אויף דל פיאנע פוז פאיקס־בלידוננ אל; רל ״רלט. בר.״.. כױזם־ זל יצמייפ אלז א; עננז צוזאכיענ האננ םלכ דער פיאנע פון דעד?הם װלקאוננ פו; אונזעד רלםעראטי- בביא. כיע; האם אלן -ער רע*טעי* צג־ם בנל אינז באילרפ א :אנצע יי׳ פון אנ :עװײםלקסע ם-א:;. װל דל פי>^ז פי; ילדל־שז בוד. סון דעד ׳ענאה צו ילדל״־. פו; דער דערװללםעיפקללם פון אונזעד אלנטעילנענץ צום פאיק. פוז רז םרױעז רלקע פע-ספעקפלװז פאי דער צוקונפם םוז דער ילדליטער רלטעדאםוד א. א. ױ. עס אלז קיאר. אז דל דאזלקע פרא:; זענעז בדשט קצן אײנצעינע פדא:;. נאי זײ זענעז אפהע::לנ פו; אײז :רו ׳ סער פראנע םונם נורא סי; אונזער קוא״ סור בבאא. אלד םײ;. אז אונזעי רלטעראכו- קא; זלד נאר אנפױלקאעז צוזאםעז םלפ דער אאגעםללנעי בלאדוננ םונפ פאיה. אזו' אאננ װל םלד האבז אלז ילדליע נארנליעפ םער אויפצוװללז; א חוץ בע״ אעסרלסםלק. קאז אונזעד אלפעראםור ביעום א;פז ני־עם זצז אז אפקאאנ: פוז אוגזע־ נאנצז אעבז. קאז זל באחכלםם גליעט ארוםגעסעז איע סײאז פו; אונ״ זעד £אא-... קאז זל ביעום אופז נליעט ארױסקוםעז סוז דעם פארביעופט; קרללז סוז סענדעאל טו״ס. פרץ איז סאום־ עאיבם (ז. דאם אדפלקי פיז יעא קענלנ. ״א. בא.״ נ. 36). קאז ילדליש בכאי נל׳עפ האבז דל גױטלגע אײםא-לםעם... פאר אאעםע;. א;;עהעי-לקע ^אזללםלקע שאאקסיגלאדוננ האב; אאע אינזערע רערגרללכוגגעז אויםז עסטעפדעז נעבלם קי-יז באיז נליעט. געװײניער פאררושז םלד אינז. װעז םלד װלאן באװגיזן דל הויד םו; אונזעי נאציאנאי־- קויםור. װל אנדעיע װײנלק־ קואסידעיע םעיקע־- ביױז אויםז םצב שוז אינזער יטײנע- ילסעדאסוד. יל קינסם אלז נעױלס דער אור״ *שפרלננחנכססעד אויסדרוק 1 פו; דער פאיקס־ניעםה.... אבער כאקע דע-פאד ־ער פדלםלטלװסםעי אויסדױק. קינסט. אפם אפיאי הױכאנםװלקיפע קונסם. אלז פארא; אפי<ו בלל דל װלידספע •עבטים. רל פילםלםלװסםע פעילקער צײכענעז זלר םערקװלרדיק רוקא אויס אלן דעד אײדאססער גא״ םוננ דלככוגנ — אלז ילי־ל־עע אלדער, װאס האבז צום אלנהאאם אלפזג טרויער. באװאונדערינ: או; רעאלגיעזע ־עסלםונ״ געז (ראצעי. ״פעאקער־קונדע,*). האםא; האכ אננעריפז דל אלרלק; ״דל אוריעפ־אד פון דער םענםיעהצט״. בערעםילסםלק אאײז אלז קללז ־טפלני נליטם פאר רער קואפור פון א פאיק. א ײײנלק קואפורעי פאיק. װי ראס רוסליטע. אםדזא. האכל ־וקא אױפצוװללזז א װאונדערבאי־ע בע״ אעסרלסםלק• געװלס קאז קונספ זײן אז אױסדרוק פא־ א נאנץ הויכע קואסור... אבער רל קואםור םוז פאדאז זײז און דל קונסט אלײז •טאפפ זל נל׳שם. ראס. ױאס םאכם א קבוץ פא־ א קויפור־פאיק. אלז אײנציק איז אאײז דל װלסניטאםם. נאך א*נס ^אר 1847 האם זלר דל פארלזער עםנאיאנײטע;עזעי׳טאפט באי ־טעפפלקט סלפ דעד פ׳-אנע: װאס אלז דעי חאוק צװלישז סהות פוז װללסע םענפדט• או; נעגע-? :וספאװ אײבטאא נעא השכלה ׳א װזןרט װעגען אונזערע פאלקם־אוניװע־זיטעטן אצבפערז דעבז •חיד צו שזז-־ענכזקז זײז כלאדיננ אזז •עדעד דזבםינ:. תא־ז פלד אלן •לדי״נ א חדן נעאעבדזספללז— :אדנלשפ. םלר דז־וקז :עד; חי ד״ר :אזקספאגס; שאאק איז זללנע כאדללכנדע פזעפשן, ',ב ז.לז קאאד. אז ש״נע אלפעדאמיד ארםלקא אלכעד דעד ז״ער װזכסל■ צו כאדללכעדז דל נעננױארם ד,רד ה.ס, £לו נל־בם אלפשפאנד צו זעםלקז קער שראנע הנם ער פאסכ נל׳עס םארזשע איז :אצ־אנאאע אןצ־יי־, רעם :ללםפלקז היננער שין אז אאפ אלן :אנצז אלז ניסה שיז דל ״אלם. צו רערהױכז דל שאאקם־נ־בכה צו הע, שארק פלפ אזו• שלא נלנפעדקללם אוז כאעםער״ כערע עםל״-־ע איז עסטעפל״״יע װערפ:< דאציאנאיללזש. װל דאם ילדלקזע. נלשםא אכעד. אױפ אונזעד ם״ניננ.; כ״_• א דוכ •לדל־נע •יננע פיבםשז דאס װארט האכל אלצפ דל נעז. ״קואפליד־אלנע״ אזז *ױאז! דל דעדאקצ-ע. ■ נלעדעס פל •אניא־ 1921 כא״.ס״פ אזױ כסד־ א ה״םעד װאוניב צי סא־שי־שפזמדלקל ז״עד כלאדיננ... *לז א שפאדקע־עד סאס װל כלל אנדע־ רע אופוה. עפ אלז אנפר• א אלנן. װעז אונזעד ״דעסע האפ אונז אללננע• שדיעספ. אז ״דאדי שאאק״ האס כלל אינז נאד היש ישא־ 'בונ־ אז עדוה פא־ דעד אזכע צו װלםז אלז אזנזעד פאאק קא; זללן דר. זשלס• יאװסקלס שאדאעזזננעז, װאס האכז צז• :עצױנז פױזנפע־ הע־עד, װאס האכז :עװלדסעפ צדפ איז :עאפ שאד אכ• ספדאקםע שלאאזאשז״״יע אױשקאעדמנעז. אלד צװ״שא. או״כ פלד װעאז כײ אז >ג• דער שאאק געפלנעז אזא שאא. אז ר״ז■ סליאזילש־יי״ע שאדאעזיננעז זאאז צוצלעז אזא עזאם. נאנ־ז דל זעאכע דעדשארזנ• נעז פאכז פלד װ״נזקעד פאפזיערע פענםשז. װעז פזר אעזז אינזערע אעק• צ־עס אלז רל הזנע שאאקם׳הױכשזאז. דער עיאס — ארכעםעד, האנדאס־אנ• :עשפעאסזג כעא״פאאכות. םחם כחיי־ידאעי פים קאפאםקעס — קוםט פאסנװגלז איז אלנפעי־עםלדם זלר שא־ >זאע צװנל:; שי; דער װלסנשאםם. דאם װלסז װעדם בלל אזנז נאר קלנסםאעך• צידלקנעהאאמז רורד דער אנלםאציע שון א טייא פדעסע. דײד דעפאגאגז איז סיזם ־עאקציאנעדע כחות. װ א א ד ל פ ל ו;ע״.ם>.־כז דעס 9׳ קללז שוס םאאק אלז דע־ װעאפ. שא־ װעאכז דל פאאקס־אונלװעדזלפעפז זאאל האכז אזא כאדללםיננ װל שאד ילדז. נ־־״יפא אםש־ קללז אנדער שאאק. װאס זאא האכז אלכעדנענופעז כ־רייבה אזא הױכע ־.־עציננ שזז כלאדזננ — שזן אלנפעלעקפ ״הכפוז״ װל ילדז. א רוכ ילדז זענעז שפאפ־כאװאױנעד אוז כא־ שעפפלקפ אלז 6־אסעסיעס, װאו כלא• דוננ שפלאפ דל הױפם־דאאע. נלשם• קוקנדלק דערױף. אעכם נאד א נדױסער ס״א פוז אונזע־ שאאק ננלםפלק אלנם פלנסםערז פלפאאיפעד. פעד װל 96% נאציאנאאע ילדז האכז :לשם כאזיכס תללז װעאפאעכע שיא;. אפיאז פלא סיז אונזעדע אפפלשספע פ־״פ״נ■ האכז פלמנענזפעז פונס חדד או־ף ז״עד אעכנסװענ דל װלאדספע פארשפעאוננעז אלכעד;אט. װעאם אוז אעכ;. שוז װעא• כע יײ קאניע• זלר נא־ ז״עד ־בװעד כאש־ללע;. :אד כפ איגי קאז פעז :עשלנעז װאױאע ײעננפבז. אפפ אפיאו ניםע •סרלפפתזפעאעד. װאס האבז קפז כא־ נרלף נלשם שיז שלזלק איז װעאס־נע• ־בלבםע — אוז װ״סז אש־אי נל־״יפ. װל ז״ האבז אלז זיערע פאנוסקרלשפז צי שםעא; נעהערלק #לנסעאער. בע־ בפ אנדעדע שעאקז*־ זענעז שאראז אז שלער כלכער. װאם דעד• עס אלז אש־״-ר אלז אעועד קואםײ• יעבז שון רער אעצפער צפפ נלשפ פא• יאז צי שא־צ״בענעז קפן השיכערער פאקם. װל ה נרלנריננעז שיז שאאקס■ אינליחא־זלםעםז. אלז װאר־-־ע אא״ז עקזלםםלרז אלצפ איז אנםװלקאען זלר ניס אזש 3 ילדלשע שאאקס״אזנלװערזלפעפז. אונוער ״עשעגםאעבע ס״גיננ״ שאר• שװײנם נםעם אלגנאנצז דל עקזלםםענץ שוז די ראזלקע חשובע אלנסםלסיציעס. ת םגות יענעז קאאד: אינוער שיעסע ם״נמ פארשפײם זלד. אז נאר זי אאײז האפ דעם פאנאטאא צג שאר• | ־בפר״פן ״װלסז״ איז ״קיאפיר״. פאנ■, כע צפםוננם-ארױסנעכער אוז ז״ערע 1 עם-יזארצלשע פלפאדכעםזײ אלי עם י ועאבסםשארשסענראעד ניהא צו האכז אז אכםאאוםע הע־שאשם אלבער ה אעזער׳םאםעז אגז ז״ זעעז אלנספלנק• י םלװ. אפשר פלם רעכס• אלז אאע בלא• דמנם־אלנםפלפיציעם נאר א ספנה פא־ ן זײעו־ עקזלסםטנת. עס אלז נלשם דא דער פאאץ נענױ אנצוװפזן אױף דל נעװאאסלקע יאאע פון ה פאאקס״אונלװעדזלפעםז אלנם אעבו פוז דל םעדם־פעיקעד. עס אלז :ענונ צו דערםאנעז, אז דל באדלפפסםע אונלװעדזלפעפס פראפעסאיז א״ענע: אלצם דארפ אופעםיס אעקציעס פא־ז פאאק איז באפאנעז עס פסדר, אז ז״ :עםלנעז בפ נעװ״נאעכע אדבעםער איז :עשעפצלס־אננעתזפעאסע פעד פאד• ״כפענדנלש פא־ ז״עדע םעאריעס אוז כבאא פעד אלכע צו װלסנשאשפ װל כפ ספײענסז. באזינדעדס אנםװלקאפ האכז זלר ה פאאקם־אונלװעחלפעפז אלז אאע אענ• דער;אר דער װעאס־פאחםה. אאע ־ענדער. װאם האכז פאראאלש נעאלםז פזז דעד םאחפה. זעעז אלז דל פאאקס■ אינלװעדזלםעם; דאם כעסםע פלםא. בה צײלק אױםציכויעז ז״עדע;פספל• ־,ע חײבות. אלז אאע אענדער אלז אלצם 'יײפננעקיסעז א נפסם פו; דעסאקדא■ בלזם. אוםעפום זוכם פעז, װל װפם פעגאעד אבעד אפ־באשז דל םרלװל■ ׳עניעס שונם רפכען שפ>מד אזיף מלסן. אופעםים װלא סעז דאס פאאיכ װאם אלז דערצוינז אלז פאנאדכיעס אלנם פסם פון םערװלאלזם אוז אונפע־פע־ -לקפם. אויםסנפ דעדצלעז צו יעאבספ• .יפענדלקפם איז זעאבםסכאשםלפינ;. דל דעםאקראםיע פיז אאע קואםײ־ ־ענהזד װיא דאד פאאקס־אמלװעדזל־ פעסז. הױבן דעם נפססיקז נלװא פוז ־ל םאםן. װעקן בפ אאע בלרנער דעם באציאאן הוש איז אזוי באפעספלקז דל יסוהת שין ה רמובאלקז. שאאקם• אינלװערזלפעםעז נלויכם םעז זענעז אלפ־סםאנד צו םלאדערן יל נעננזאצז פיז ארלפקפם איז רפבקפם אלז קואםו־ ׳־עאז באזלץ. צו בױען א ברלק צװדשז