Literarishe bleter · 1924-11-21 · 29 (21.11.1924) · p. [Seite]

8 ד־טן/-*יס 45 :דאשן •■81646 26ג1ח3ח1116 תז6^28סץץ סײ$1020וט ס^יסזצססק 616|ק0 *2 29 1924 ס4סקס)11$ 21 ז1©ו$וק װ$כנשר־פט באר ריכפסיכור, ככאכנר און קונכט־בחיגז װארםע, *רײסיק 21-םער גזוװעמנער 1924 אננר״ף. ךער ,־אמאנע־זם םח א :1אלי,ס־באװעניננ. פיז א פוולםם־דעװא־ לועיע. עס פעאם אויך ר• ארגאניזאעיע דערעי. יוײםידיל״נע וזאס עס נעיזאנם װעיז. זז איז עס נייסם. ײאלם נעיועז אזא ילדז״נזסעז״נע־ עענםד םיט א דע־ װאליעיאנערז אננר״ף־נ״םם. װאלםז אלע יענע םאסז. ויאם נ״עז איעם נאד נאר דל עיוניס איז העס־עער — נע־ עױאוננעז געיועז זיד אנעיסזליסז אז דעס א״נה״ם״עכז ׳לדלם־םראנם. דל ערח איז אבעד. װאם איז אונזערע א״נע־ נע ר״עז לעבז נאד יעפידז סיז נ״םדא• ליזס איז האלב־נ״פדאליזס : איז א ו נ ־ י ע ר ע ר״עז העדם םעז נ״עט אויף ארוםעיהוקז זיד אויף אייע ז״םז. ע־ זע־ נעז ר' לאזוננען פיז םאדערנעם יידי־ יעלזס אויף אלע סי)1 פראעענפ ארםא■ ראיזסאל. אדםנעהאלםז: א־ו אונזע. יע י״עז פעלם רער באװאוסםז״ן. אז ׳לדליעלזם איז ה״נם דל א״נעיהע דע• װאליעיאניזירנדיקע אידיי. װאם קאז אדוםנעםעז דאס פא־ל אלם א נאנעזנ , אז דאם איז פאר אלע א־בעטנ־יחע יעיבפז פוז פאלי, רל פראנע פיז י״ז אדער נ״עם י״ז. יאל אבער קוםעז דער םעסטער יזאםפס־װילז איז קאםפם־נר״ם־ ק״ם. יאל אװעדנע״נםע־פ װערז דאם ־אייקע פ־אב־עם אלס דע־ א״נעיקער לעבעד־קעד אידעאל. פאר װעלבע ק״ן יעיס תדבנו־ז זענעז נ״עפ נענינענד : זאל םעז איבעדנ״ז עי א בר״פז אננר־ף אי־ בער דער נאנעעד ליניזנ — ראז װעלז אלע עיוניםםליעע דלבפיננעז אננדעװינן װעיז. ילרליע ״א״ם באתיםעז דל אנער־ תעניני- פיז דע־ נ א נ ע ע י נאעיע. און ראז איםפארם״ילעד אויד סיז דעי םלובה. װ• נום עס פאריעם״עז איז ם״ם-ען אויס אינזערע פא־לםלתע־ — דד נ>> עיאנאלע בארעניננעז פול א נ ד ע ר ע פעלתעי. דאי־ם לעינעז ז״ אינז. װי אזוי רל דאייתע באװענוננעז פאר םע־ רלםארלאלע אויםאנאםיע. פא־ ..יעלב־ באיעםיםונני׳ תאנעז או־סנענועט װערז עוללב יעיואלועיאנערע, פאליפ״עע איז סאעיא־ע םע״עיס. פארװאס־ז״עע װדלז ז״ נ״עם פא־״עפ״ז. אז דד זעלבע דעװאליעיאניזירנריתע ראלע תאז ב״ ׳דדדיעדיס? אינז יעפילז •דדדיעדזס - דאס איז נ״עם נאר דער װענ פיז אונזער ארסע־־עבער בא־ פ־״איננ. נא־ אויז פיז אינזער אינעי־ יעבער אויפלעביננ. באנ״אוננ. דער װענ עו א־םענם״עלעבעד קולפור. עי פיר־ ׳עםענדיקער פארװעלפלעבינג פיז אונזער לעבנס־יעם״נער קאז פירז נאר דורד ׳דדדיע־זפ. ׳דרד״-״זס - - פירם פיו אתח בזזרתגו — עו אמתז אינפעדנאעיאנא■ ליזם. דײד ׳דרל״עדזם פ־רם דער װענ פון אלע איניעדע קלאסז איז ז״ער קאםף פאר פאיים״עער אוז סאעיאלער נא־ פר״יאוננ. איז דערפאר םוזז ארום ׳דדד׳עדזם פאדאייניקפ װערז אלע לעבעריקע כוחות איז פאית. איז רערפאר האם ׳דדד׳עדזם א זעלבסטװעדם. און דע־פאר םיז ער אױסנענועם װעח אין פארװאנדלם װערז איז א םעבםיקע באפד״אוננם־בא װענוננ פיז נאנעז פאלק■ ח. ש■ קאזדאן יעפדאד־פאדערוננ. א ז דעם װעם ז״ ק״נער נ״עם אנערקעגעז אלס נאעיא׳ נאלז קיבייז — אויד פאלים״ע. א־ן א י נ ז ע ר לאנע איז יעפ־אר דער א ״ נ ע י ק ע ר אויסערלעבער סיםז פיז נאעיאנאלעי־ אננעהערדק״ם. איז א ז דער דאזיקער זעלבבאיעםיםוננ זענעז םיר פארםיעפם עעריבז עו װערן עװ״עז דד םדליעם״נער פונם ארוםיקז עעפלא־ קערטן נאעיאנאלז קאםף. ידדדיע — װערם אויף אזא אופז ב״ דד ה״נםיקע בארלנניננעז די פדאנע פיז אלע אינזע־ דע פ־אנעס. די ראזיקע פראנע לינם איז אינזערע א״נענע הענם. אוז עס םוז באיעאפז װע.־ז א נרויםע 'דרדיע־אינאנלזאעיע. װאס זאל האבז א רריםת־הרנל עו א ל ע ם״לז פיז פאלק. װאם זאל דאדם עעבלאזז רעס נרױםז ם״ער. פון װעלבז אלע בלינדע ואלז זעעװדיק װעיז. םיר האבז עי פוז םים א אנפװיק־ ליננס־ספאדיע איז פאלק. מעלבע אנדע• רע נאעיעס האבז יעוין םיפ ׳א.־ז עוריק דורבנעםאכם. אינוער פאלק האם זיד תזויז אױפנעבאפט עו װעלםלעבע פאר־ םעז, עס םעלם אים נאר אבעד ד א ם נאעיאנאלע באװאיספזייו. עיוניזס — ראס איז רער סםדבד־ תזער אױסדריק םיז נאעיאנאלז זעלב־ דערקענוננ. ידדד״-ידזם — איז נאעיאנא- לער באװאיססז״ז. ידדדיסדזם איז אונזער רעװאלועיע. אוז װי יערע רעװאלועיע םא-עדם עד דד אפםאספערע פיז איינ־ ה״םלעבז פראנם, װאס יאל אױםנעםעז הד םערה״ט פיז דעד נאעיע; םאדערם ער רעװאלועיאנעדע ראםאנטית. בא■ נ״סםעדוני-: פאדעים עד ספעעיעלע ארנאנייאע־ע. װאס זאל יאםלעז ר ענע־ניע. לאזז יי איז רד נעהעריקע ספדאםעז. אױסניעז איז די פאסיקע םאםענםז. ׳דדדסזזס — איז רער אױסנאננס׳ פונקט איז םיפלפינקפ פיז אלע בא־ פר״איננם־באװענוננעז איז אונזער םאלי,. נעװעז א ע״ם. װעז אלע האבז דאס פא־תנםאנעז. אוז עס האם זיד נע־ רובם. או דא װערם אױסנעבילדעם א א״נה״טלעבעי םדאנם. דאס א־ז נעיועז איז רער ע״ס פיז דער עריבפער ריסי־ סער רעװאלועיע. איז העלסזננפא־ס האבן די עיוגיספז אנעדקעגפ א נעננ־ װארפס־פראנדאס איז נלות. האבז אין איר אד״ננעיבפעלט דעס פונקפ: ױדז״ע. דד פראלעםאר״בע פארפ״עז האבז נוט געװאוסם. אז םיז א־בעםער. װאס זענעז נ תז ט דורבנעדרונגעז םיפז נעדאנק םיז נאעיאנאיער נלייבבארעבםינזננ איז פיז רעבם־פארעדוננ פאר ז״ער םופעד ״בפ־אר. איז נ״בםא עו רערװארם; קאםפספעזק״ם אױפז סאעיאלז נעבים איעפ יעפ עם אויס אנרעייב. רער עיונזזס איז דײד או; רײד קעםםע־״ב- העבדעזסם״ב. רעד ׳זרזיבדזס, ראם לינט אין ר• הענם אױסיבליסלער פיז רז ״רא־ ליםאר״בע פארם״עז איז סאע־א־יסם• יבער אינפעלינעניז. איז ב ל פ י פ נ ם איז ע״בפאנ־ םוז דעפענפיװע. אפם אפנעלאזנק״פ. םיר קעםפז פאד יזדזתז בלפ• חוין, און ראס אויר פא־םעל. לױם אינע־עיע. ׳ז־ד״בזזם האפ אייפנע־ הערם עי ז״ז א לאײננ אױף רער יזדז־ ״בער נאס, ניתוטא אין איס דער נױפ'■ קער ברעז, רעדאליעיאנערער נ״ספ. דעס ׳זרז״ביזס :ןעלם רער איםפעם פוז סעלדנענת. דד םזפנלזדער םיז פר״ע פראפעסיעס. איז בבלל רער אינםעלעק־ פועלער ם״ל פוז רעד נאעיע. םיר האבז א נרױסע אינםעל־גענת, װאס קאז ייד נ״בפ אויםלעבז אזז רער פרעםדער יבפראד. קולםײ. דד עאל פדאדיעענטז פאר רער ׳דדד״בעד קולםיר — ארפדספ;. םוזיקעד. ע״םיננס־ארבעםער. קינספלער. לערער, אננע״בפעלםע פיז נעזעלייבאפפלעבע אוז קאאפעדאםיװע אינבטיפוע־עס — איז קא־אסאל אויסנעװאקסז. ױי האבז ארום ייר א נאפירלעבע פעריפעריע. עי זיי ־בם״פ עו א ניױסע םעננע האדב־אינ• פעלינענת איז קל״נעס ״בסיעםל. םענז נאר ה״נט עי םאנ ז״ז ר' קילםורעלע םעייביס איז פארעריננעז פיז אפ דעד אינפעלז־ געגת נאנת אויבנאויטיק. פלאר. — אבער עס א־ז א פאקם. ז״ האבז נ״בם ק״ן אנרער סביבה אױסער רער ׳דרדתזזסםד־ יבער. נ״בפא ק״ן אנדערע ״באפוננס־ קװאלז איז באפרידיניננס־םענלעבק״סז. פאר דער ראזיקער אינםערדנעגת איז דא נאר א״ז אייפע־נאפיװע: אדעד איבער־ יײפז וױננאנעז םיפ אלת. װאס איז אינםעלעקפועל. גייםםדק. ״עולם־הבא־ דיק״. — אדער ייר איבערנעבז דעס יבםראם םיז דער 'דדזיבדםטד״בער ־בא■ פיננ״ לעבז םיפ די א־נסעדעסז פיז אינ־ זער םארערז־יזדדתוער קילטור. װערן איר אנהעננער איז קאנםיםענם. באם״• לייז זיד איז אירע פרארועירנריקע בוחוד־. איז ם״בד פיז לעעםז יארעענר■ לינד האבז םיר רעם ראייקז פ־אעעי. באאבאבםעם איו ז״ז פי-ע־ אנםװיק־ לינג. איי אבער דער ראױקער אנאליז ר״ב־ םיק. דאז םאבי םיר פאלננדיקן אױס־ פיר : עם םײ :א־באפן װער ן ד ארנאנדזאעיע. װעלבע זאל א ר י ס ד ע ם ל א ז י נ ג פ י ז יד ד ״ב אײםנעםעו אפ יי אלע אויס־ נערעבנפע יבזבםן. ידדדטױם — איז בבלל נעבליבן ב״ אינז אז אז אר־ נאנ־זאעיע. דד פראלעםארד״בע פא־ם״עז פילז נ״בם אױס דד דאזדקע אויפנחבע : ז״ האבז דאר איז וווד נערעם א עם־ װעס־א״ננעהאלםענע באעדוננ עי ידרז־ ״בדזס. ז״. ה״סם עס. װילו נ״בם םאבז פיז אים א פעם־״ב : ז״ נ״פ דער עיקר װענז א י נ ה א ל ט פונם ׳דדד״בדוס. איז אזעלבער איז פאראז א ׳י נ ע ר ב״ם פראלעםאריאם. א ע װ ״ פ ע ר ב״ס קל״נבירנערפוס; זיי האבן. בבלל. ה ע ■ בערע לאײננעז. ״';דדיבדים״ איז ב״ ז" א עװ״ם־ראנניקע אויםנאבע. דד ראז־קע קאנעעפעיע איז אבע־ פאל״ב איז נ״בפ־היאלעקם״ב. ־זדד״בדזס — איי ה״נס נ״בם ק״ז קילםיר־םרע- נער״. דאס איז דער איםפעראםװ פיז דעם קיום האיםה. יזדדתודזם — ה״סם ה״נם קאםף פאר א ׳דדד״ב־װעלםלעבער בילדונג־סדםפעס, קאםף פאר דער אנ־ ערקענוננ פיז יזדזם םעד דער סלובה. פאדעריננ פיז קולסור־נאעיאנאלעד אױ- םאנאם־ע. פיז פולעד נל״בבארעכפ־ניננ. װארוס םיר לעבז איז א ע״ט פיז נא■ עיאנאלער קרדססאלזזאעיע. דד תנפ־אד איז דער אױםנאננם־פינקם פיז אפ דער זעלבספדערקענוננ. דער. װאס יאנס נ״בפ אם דעם אלף. װעפ ק״נםאל נ״בם דערנ״ן עים ב י ת. ד א לינפ ד' סיבה. פארװאס ד' ״קאלא״ קאז אביעקפיװ נ״בם װערן רער רר״סםער. אױסגעהאל־ פענער קעםפער פאד פולע ידדד־בע נל״ב־ בארעבסיניננ. זײ פעלפ דער יסור, דד ײ ד י ש י ז ם אז איז פאלג?ענעז פאיאז :אר פ'ל כוחות, װאס זעכעז כיסזנל צו װער; די פרעכער פון ױדדשלזם. כ״יר נאויכז איז דעם. ה נ ם פיר װייסז. אז ארום װירגז פאהכאר;. װאס שירן דעם װע; אפ פ ו ן ילדזשלזם. װארום אפ*צו ינונע דעם זי״ נערספן זײל פון ילדדע — דעם א-־גע״ סער־קלאס — גאז פעז אויד אנװײזז אויף הענדענצז. װאס *עפעלז זיר א נ ה׳ קענן זײגע ילדלשלססלשע ״•הרעבוגגעז אוז נלויבמנעז. דער דראגנ פיז ילדלשז *דבעפער צו דער נישה־ילדליעער נרױס״ אינדוספריזג זײן א&הענגיקײה פין דער גישה״ילדליעער א־בעהעי־באװעניננ איז לאנר. זײז נישפ־שםאנרהאפהיקער פיצב אלס פראאעהאריער בכאל. — דראהעז בליה נאנץ ערנסהע סבנות דעי;עםרײ״ שאפם צו ילדייש הצד דעם ילדלשן םרא״ אעהאריער. רוםלאנד אה אהעריקע האבז אוגז פיצ צו דערצײלז װענן אפ די ..פ ו ז־צענםר־א^יפנריקע״ װירקוננעז אלז *לדליהז ארבעהעי־קראס. דאר — אונזער נלויבז אוז ןלנערקײם אינם ילרלשיזם פון ארבעפער־קר^ס בלײנם נ״צפ צע־ שהערה. צי איז אבער נישס דאס זעצבע — אויר כיס די אנדערע ארבעםגריקע שיבםן פוז אונזער פאצק? אונזער בעא־סאאנה אוז קאײנהענד־ צער זעגעז אביעקםיװ איז אזא אאנע. א> אויר זײ זענעז םסונא צו װערן נעם־ײע רינער אוז באנײסהערםע קעםפער פיז ילדליע. פונקס װי אונזער ארבעהע־. דאס קצײז־בירנערםום איז נישכ א־ז אזא םאס אוגפערנעװארפז דער אסלם> צלרגריקער װירקוננ פון ךער נרויסער זפאפ; דער קאײנבירנעריעבער קאאס שםײה אוגםערן דירעקהז פײעי פון ארוםיקז שבג־ישז אגפדסעם׳היזם; זײז נאנצער אעבנס־שפײגער איז צוכעי בונדז צו ילדלש םיה באזונדעדע פערים. װאס פעאז ישויז דעם ארבעםער; — דאם זענעז אאץ פאקםאר;. װאס םאבז ראס קאײנבלרנערפום א י ז ״ פ א ה ע נ ץ פאר נעםרײע אנהעננער פוז יידלשלזם. םאר א סעסהוננ םוז דער ילרישער שפראד. דל פראװלנץ פבאא — איז דער אעבעדיקער קװאא םוז יידי׳ש. דאס איז אוגזער שװארץ״ערד. אונזער דארף: םון דאנעז קוםעז דל אויפריבהלקסםע אגהעננער אוז סעםםעי פוז ילדלש. אם,־2. דאס קאײנבירנערסים איז בײ אונז בױ הײנם פ א ס י װ אויפז קיאהו־ רעאז געביס. םוז אים זעגעז גישפ נע־ קוהעו קײז שום ארנאנלזלרהע נרויסע םעיסים אפובת ילדל׳ש און ילרל״ •שלזם. אבער דאס באסײס נישה. אז א :אגצער קאאס ךארף אויסגעשפראבז װערז פון דער ילדל׳שלסםלשער באװענוננ. דאם באםײס נליטפ. אז םיר דארםז ילדל׳ש םאנז םאח עיז נור פוז א ײ ז קאאס. אה איז דער קאײנבירנעריקאאס ביז הײנפ אויד פאאיהיש נײשם ארגא־. נױירפ אוז נישס־אקםלװ. קײגער װעם אבער נײשם םאבז קײז אויספלר. אז ער האה נל׳שפ קײז שום האובל׳שיפאאיםי׳שע אלנםערעסז און אז פאאעםסלנע איז דער אײנצייןער אויסדרוק םוז אאע זײנע ׳טפרעבוגנעז. ראס גאײבן — רער דריםער עאע־ םעגפ. אויף װעאבן אונזער ילדלישיזם קאז זלר אנ׳שפאי־ז. ראס איז אונזער אינ״ װאס איז אונזער יל דל ׳ש ל ו ם ביז דײנםיקז םאנ? א באװעגוגנ. װאס נעםם אלום צענראיקער טויזנפ. א אירײ. װאס װערט אױסגעפראנז סזן ךעד ארבעםער־שאפם אוז אינםעאינענץ. ילדלישלזם — אױ גײשס בױ הײנפיקז פאנ קײז פאאקס״ זאר. נאציאנארע באװענוננ. איז עס אביעקסיװ אח היםסאריש בארעבפיקה? זענעז סיר האקע פא■־* ם׳שפם צו פארבאײבז בבחינת סעקפע? א ילדל׳שלםםײש־סאציאא״םסי׳שער א&־- צװײנ פון דער ילדלשער נאציע? . םיר נאויבן אאע. אז ני׳שס. אםת. ■ ביז הײגסיקז האנ איז דער אײנצלקער 1 אקסיװער פרענער פוז דעם ילדלישלזם —1 רער ארבעפער־קאאס. םיר נאויבז אבער. פארײןי פון ײדישע ליםערזוםן : און זשורנאליםםן אין װארשע שבת. דפם 22 נאװפמבער האלב נײן א־ז אװנט. אין אײג. זאל, טאאמאצרןפ 13 ■■■• סןנרלןזינג 4ין םפך רמןןןיםש, סןגמ: ■■■■■^■^6• י נאקעטלןײט אלם פראבלפם איז דפר סונםט אוז א־ז ליטפראטור *>ט<>פ*ז#י*ם*ן** 1/ :*קעבקיים. עםית. עפית־םארזןל *זן רװ־א־ בבלא. 2 תונסט איז ליפעראפוד—צו װאס רארף םעז ויי. 3/ תונסם אוז בדרורניזב 4/ סון דאתםאר פאוםפ בױ ראתטאר נאטסריד בעז. 5/ תלאם״בע :אקעםת״ם. םאדערנע נאקעפק״ם. 6/ די עספעםית אוז דעד הונם אונ־ פערז פראםװ״. 7/ בותװז. 8, פוז אינסםינקם בױ םאלענם. ביז נעניאאיםעפ. 9/ באצילז אוז נערװז אונטער ד• ״.זם־אאז פו; ךער זון. 10 , אידפדעסיאניזם או; עתב־רע־ ביאנױם. 11/ אונזערע: נר־נבעדנ. תאאפעדז. םארת״ש. פינאא. 12/ איד וחננז זיד אא״ז. 13/ פון םאנארב־זם ביז פאנפעזזם. 14/ װאאט װיםפע,. 15/ פ״ז פאםערס נעזאננ אוז פײז א״נן איד (רעצ־פאציעס). 16/ טויט. איבע. נ״יב 17/ נז־עדז־אױם נז־עדז־א״ז. בילעטן שוין בו באקומען