Literarishe bleter · 1924-07-18 · 11 (18.7.1924) · p. [Seite]

526!י31*161|_| 45 :דאש 6171)(ס2סץז 1115202000 ס׳*ס)2ססק ס!ס1ק0 1924 ססקו1 18 ז61)^וק ,ס^\520זס^\ װאכנשריפט פאר ליטעראטור, טעאטער אוז סינםט־פראנז ״ארסע, םרײטיק 18-סער יולי 1925 אײראפעישע קןרלטור-פראבלעמעז ג זאיק־נד -מ~?יע־י ײ*ב ס״כסאײכשסע*•:: ש.| די״> ... םם• *ענןזגןדמרעי-יס־ביעג קע•?•'אכזײכ. - עז'ר+עםכדעכז*ק- קץס. - אב-ארד שפענניזג• און :~ץ. - ״—רוכאפיר ש־:כ שכי״, :ישפ קאאר װער;; עד װעפ האבז װאס עז -רשענעז. עד האכ ם״נט לדא-יןצש. צ־אבאװאיבפקײט. אעב; — עד האפ ריב ד* ..טײניננ״ װעגז דעם אאעטעז• ער איז שסאיק ..באװאיטהז״ניק׳/ דער גמספיקער קאײנבירנעד. איו עי האם דערםאד גײכפ קײז ׳בח םער עזם :אטירלעכז אעבז. ער ,.וד־ספ״. אבער ער קאז גישפ. אוז רא צינם. דאכט זיך סיר. דער עענפראאער נערװ טון דעם אזױיגעדופע״ געם נײסםיקן קריזיס. אונזער רײסז זיר נאר װיסז װענז דעם לעבן האס אויס* געקאערם אונזער נאנצע עגערניע עוס! ״במאי״ איז אים פאיאבםמט — או; װעאבעי־ איז דאר ־עםענדיק געװעז בא־ טיכ. די ה־^אפל ::*ב ••טס. ,״ג *•; ז_•. רשות. נישפ םארלייז אים ם<ז אױ:. דער נטסס־סגינםרעכעד ביינער איז :עװארן רער טעצענאם פונם נכיספ. עד פארװאל״ טעט אים םיז דע־ װרטנס. — סון װאנעז עי האפ א־ם אײר איב. אין װײא עי אין בפבע א שנרגפ שױ פשרוװ. דער בירגעז־, דערשא־ ראזפ עי־ א*ם אויס׳װאקם; •בארף איז יבפיענג נ-ז צי יענעם װצפםטז עקם״ פ־־עם רעם ..אבסאאיפז** — װאו דער בירנעד י*יף *עי־ז £א- אים קײז דוױא ני׳עפ *׳אגז — ע•־ *יעה אים נײעפ רער״ גיײכז. עי יאפ ז*ר :יפ־יע גע־עיצט בא- י• באײעטט*:ז;;עז שמם גצםט דעז־כײכ, אױבעד־רבדה ס<; *־עם קואסורעאז בעצ• װאם עי ראט אױםנעבויט סאד זצנעפ־ װעגז א באזונרע־ װעאם. א הויכע. צו *וערבעד ע־ בײז :־•עט קאנעז צוקיפען. ער האט א * ם בא־יא־טז שאי־ זיר. ער האפ א*ם איגפע־גידפ א*; דעי איט״ װי־קײעכקצט. משה גרזןס *י ן געי־זאופפ אאע געטער פגז דער נייבישעד פיםאאאגי׳ב זײ זאאז א*ם באשײנעז רעם דטד־. ױארופ פעז װײםם: דער בירנעי איז אז איבעיצצנפעד *עונא שון דעם ניב״ םע-־נעם. גדױזאפעז דאםע־יאאיזם. װעאכער רויבפ בצ אים אװעק די נאנצע װעאפ״אניעויאוננ און די אידעא־ז ז־_*נע— און ער האפ זיך דעישא־ גענופעז שסאדק חבח פיס נביאים איז טיםפ*•־ קעד. בדי זײ זא<; אים נײעם י״אזו פאח איז יעם עקזיסטענװ־קאכיף שיז זגיז נשטה. װאױם װאם דיא דעז דער פענטש? עי װיל קודם־בא הנאה האב: פונם ביסא אעבן און ער נעטט אױף זיר באדצ. אייםצודזאײפז אױף זכיז חשביז דעם :אנצו גצםפיקז אםהעפױם. *יאם אױ נױטיק פא־ קױם־העו^ם. אױ :יכט נעי זיטא־׳עװעפי זא־ פען -אי־ט נעטיטאער עיאװעז גגיסטיקע סיניפים. זאר טעז פאסטז איטעיאפײ״תעניתים. װיפי־ טעז ־איף נא־ —־ ע־ װעט באצאאז. עם י>*:פ אין רעם רי :אנצע טיאיםע הביתא. װעאבער האט אײביק זיר אינע־• יער אםגעריזקפ שון דעם :גיםטיקז אעבן נופא. םיר זענעז נעװארז קאינ אוז •םיאח. אוז פיר זענעז יעםארק גענאיכז; סערמג סאר זגין נשטה. װעז פען םארזי״ צו יעגעס אײדעאז סאםד. רעם חבם. װאס כערס אים — אין דער איפעראפוי. —י ז׳׳,או .<.*־;*:* ** ׳?צ׳* ב*ד :־-**)?;: א כר 4■ *ענסב^ח־ז ־*רייי*::. האםידיס םים נרויס שכל און חדיםותי אכדטא. קוםם בנאא נימס סאר דאםיװ**רפ דעם ענין ש יו י ם ע ז אוז זײן אבסאאופע! **ויד״. אט — אויף דעם חױש עד נע• נויםיקײס צום אעבן. ער *אײז אבעי.! װאיס. ער פוז נײצם פאדצװ״םאן סער. דער םאםד, האפ זיך דאס נאנצע אענז עד קאז זיר ־שױן יאקא״ז םאראאיז *יייף נעהאאםז נאד װײס פון װאםער — עי. דעם ב י ג ע ז ע ר. װעאכקר רעדפ װענן פאר זיר, האם נאױ םשינ געװעז רעם זיד אאײז בישם אנדעד׳ע. וד איז דער דריסע•־ פעי?אז (״דער אאסער זאגס דירד. דעד אערער װעס דיי רערעײאז^.*״) און עד טרײסס זיר װי םינישם אױ טיפ דעם נעדאנק. אז דער אריענםאא־׳מער טענט׳ע װעפ *שויז װי ארום ראסעװע; די סיטיאציע: ער װעפ ״אױסאײזעד. ער װײסט. דער בידגער, אז א טענפש דאדף הגיגטיקע צצם• אעעז טיפ אז עטאס איז טיפ רעאיניעזער באנײאוננ — האט ער ז*ד אויסנע־כריפז. אײנטאא פאי אאע טאל. די :אנצע עסימע קואםו־ פון סוד..״ עס איז דערגרײכפ געװארז א םויסער פוגקפ אין דער אנםװיקאוננ פוז דער הײנסיקעד בירנעראעבער קואסור. טעז קאז אײנפאר ניװזס נײז װגיםעד -— אוז רעדפאר הײבס טעז איצט א; ביסאעבװצז זיר ^סרוקן פארשעטפעדהײט אויף צו״ ריקװעגס. טעז זוכס כאוטרשם דעם ״אורםיפאס״ איז די ..אא־נשטה״ — טעז בענקפ נאד א ביםא װארעטעז בא־- אם. דעד קיאער איגםעאעקסואאױם האפ פזרח. טער קאז ער נישפ סאז. עי האפ ני*כט באפדידיקפ. קערס טעז זיר אפ פיז זיד צונעשאאנז ב*ז צום סאטע קװאא. פראטעסט פרן ײדישע ליטעראטן ןנגקנימןן *ײנעס־־םייק״ ןן ׳ךיגע ר־סקיס-ןם יײף י7י *'יסןרןרדנכזיוכןר ם*ר זווסלינג 6ין י־דיעו ליםקרזןטן *ץ זמירנןליסנץ יץ ײאישע ״;ו־סןײיי 4צ -1. - או־סע־אדדנטאעבע אאנעטײנע שארזאטאונג פי• ־י יזדזיעע ־יטעיאפז או; זשוינאאיספז איז װאד־כע דייקה או*ס א'ד פדאפעכט קענז די אנגעניטעגע נעזעצפ־איעקפז שאד די נאציאגאיע טינדערהגיפ;. די ראזיהע געועצ8־א'עקםז אױנא־יין א*::א:צז ־* פאדע־יינגעז איז בא״ דעדשעגי׳טז םיז דעד ױחיעעד באפעאקעחנ:. אי*ב בנונע א־ע אגדעדע :אציאנא״ אע טיגדעדהגיםז ־עעדיקז די נעזעצפ־איעקפז ז״עדע *עפ־אר איז שו־־אינפעי־עסז. םאדאײקענעז זײ אבעי אינגאנצ; ד' טענפיעאעבע איז :אציאנא^־ע ^־עבפ שוז דעד *לדז*עער באפעאקעדו::. די דאזיקע פיאיערט: ציאז צי שא־װאנדאז די יידי״ *עע באשעאקעױננ איז א װערקצגיג פון נאציאנאיע אונפע־י־־קוננ אנבי אניע״ רע טינדערהגיפ;. די יזחשע באפעאקעריננ שוז אאנד, װעאבע *זעפ קײנטאא נ״עפ א;ישהע־ז דר צו באפראכפן א־ס ניגיכבאדעבפיהפע ביינער. פאיעלפ. אז ױי ױחשע שעראד זאל נאגיכבארעכפיקפ װערן אױף אאע נעביפז פוז עסגפאעבז לעבז: די יזחשע באשעייקערוננ טוז באקוטעז איר *עוא אז־ף א־י *טפיאױ. די אאנעטײנע שארזאטלוננ פ־אסעסטי־ט אטיטא־שסטז קענ; די בהדר״ חקע רדישות אויף י:ח*ט. בשדפ קעגז דעי יעצטעד שאדא־דנונג קענז ילד:*ש א*ז די קיזאות. רי שארזאטאטע ילחיטע איטעיאפז אוז זשי־נאאיסםז דע־קאערן שגיעדי אעך. אז זײ װע׳אז נ״טס טיר װעיז צו קעפפז פאר דער םוא־עפעבדיקער אנעי־ קענוננ םיז דער ילדלשע־ *טפיאד. זײ האאפז עס שא־ א פחיתית־הבבוד צו ענפ־ שעין אדף די באאײדיקינגעז אויף אונזער *טפ׳־אר איז איםעדאכו־. װאס איז ארגינגעבוטעז נעװאד; אין.דעד איפעדאפוי־טשפחה שוז די ציװיאיזי־םע םע־קער. אײראםע האפ אים — זאנם עי — טיד;עטאבט. עס ״ניטי' איש נארנ״טט. האט עד ז*ר ־עישאי א נ ע ם נעםאג צים אריענט: טתזה. קאנשוצױס. בודדהא עם קאטפ. — ער האפ שאדסר^יעז. ער *טם׳־עבפ אײביק. .־ער קייײנביד״;ער. צו ״עפעס נײעם און עפעס נרוי״ סעס״. װאס זא־ז פיפ שארײגיקפע בחות אױשר״צז זצז טעטפע שאנטאזיע. ער ״זובט". דער נריבאער. דאס נוטע בי״ סעאע איגד״טע טיטטיק און װי װײס אײד ח רעאיניעזע באהעשםיננ טים זײז נאט — או; עי װײשם נ״טט. דער פױיטער, אז זגיז באגגיטפעױגנ שאי דעד עקזא־ פי־טעד פאעזיע שון אי־פאי־שא אוז שאר דע־ פריטיפיװעד גאםוױרעאיניע שו; ח *טװא־צע *טבם'ם א'ז א'ז תזיד נענוטעז אים אח טע♦ םרובפ זיר צו־טאיז צו דעי קאנקורעגת. אזוי איז טעז הדנם געקוטע אין אײראפע צו דעם אזוי״געױשעגעב נייסםיקז אזיאסיזם. װעאבער דאיף ברעבנעז די אפתע ישועה שא־ דער באנקדאפירםער בירנערלעבער נפםכ•* קמם. אבער עס איז קאאר. אז אײדאפעס נײםפיקער קדיזיס װעט נ״טם נעהײרט װעח פיפ יעגע צװײשאהאשפע *שטות״ נרדםים, װעאבע װעח איצט איטפאר״ סירס םוז אזיען. װאדום דער קריז־ס סו; דעד הגינפ*קער ביינעראעכער קואכוד באיטפײפ דאך איז אטתז בישם אין דעם טאננא פוז ״נגיע אוז ם־ײטע אידעעז״ —* װי די;אד״טע טערטינא־אניע הייסס — גאד שא־קעדט: זי בא־טפײס איו דע־ איבער״פדאדוקציע שו; נײסטיקז ני־טם טער װי א באאסער אפיטצז שוז זגז אוקסזס. םון דאשינייפע *טשייעכלער אוז װבבס נאיסםוננ צו דעי באהעשטיננ ט־פ פיספע ארנאטענס;. װעאבע זענעז קײנ״ דעש גענעי״.. װאױב דער עיקר קואסוי־ טאא גי׳טפ געװעז קײז אעבנם־באדעיםע״ טידקגיט הויבפ זיר אײגנסאער אז בס ניש פא- רעם קואפורעאז טענם־ט איז איד — איז יאביגד־אגאם פאנאיע איז װעאכע?ענעז נעטאכט נעװארן גאי דעי סוף בא סיף טעד א; אויסריק־. ױי א בא״ רויף. צו םאייטאפז א *טסיקא נח-ת־רוח דעיםענ״ש. דעם א״טפאכענםז סנאכ דער קרױיס םון דער אייראפעזישער אוז אזוי איז או*ד טים דעם טאדעי״ נגיססיקײפ געטפ זיד בעיקי םון דע־ נעם אזיאפיזם. עס אאננװגיאיקס זיר אים אאטעכפיקספ םונם בייגער. דער בירנעי אײבפער און אנגעגעטער. דעם חטנםיקז האפ געאערגם די װעאס ״באחארקגז־* יעם אײראפעעח בס אז־ענס ״אוד־ניטטה׳/ :גיסט. אניטפאס צו האבז עהרםאיכפ שאר אים. ער האפ אים אפנעקױשס אח טיםביויכם. ער ר.אפ זיד נעהאאפי ״נמהס״ אזוי װי םען האלמ זיר אז אײדא אײדעטל. א ישל״םטדל און ער האפ אפ־- בגי זמז ״נאםור״טיסאם׳• און בײ דער ״הײליקער נעטײנ־טאםט״. ער איז םיד נעמארז פון דעם פאסקודנעם ענאאיזם איז זװז לעבז — אזן עס איז א דערלכ־כ״ דער גע:ע->ןר-ר,ר*ז*כ. - :לכש״ -.**עחנט*־. - ״ײ :לע -־ד-אײני דע־ ס־אקמישע- ־עײם-שט־ 1 עס איז הלנט א ניױם נעדעטענײש מ*ז אײיאפעלשע ״קולסוד־קריזיס;". טע; ־ם איצכ טער װי הסיד װענז ״אינעי״ ';־בער צעריסנקגי•". װ?צז ״קולםודעלער :אנלאוננ״ אח ״נגיספיקער אויסאײזוגנ״ א ז באזונדערס *שסארק װענז דער נרױ״ :ע־ ״סינפעזע״. אויף װעאכעי טעז אר״;ם איצס טיפ אאע כאים. םוז דער נױי״ :ער בהאה םוז װעאפ״קרינ און רעװא־ יציעם זענעי איבערנעבאיבז בײ דעם ו־נפעאעקםיעאז קאײנבירנער רזלטםאעד :־אזן. װאם האבז נײאו דעראעבפ צו לערז א נעדאנק. אוז װאם האבז איס גארסוטאפ דעם םוח סים זײער םארםי״ ־עדי׳שער ״יטײנקדפ״. ער דרײם זיד יו־ום צווײטז די, אויםנערוראס א ביסא תאסער:* ק. און ען׳״ר/רס הערסא*'/ ער איז א-ױיסנעריםז נעװארז םוז זפז ככיאז^■ אידילי׳שער ױ םה פארצײםנס *־: ער טוז איצם — אז רחסגות — *םז״. אוז װײא ער דאי־ף בעבע װיסז כ: ע א. אוז אאת אויף אײנטאא. דער״ פא־ האפ ער זיר הײנס א נעס :עםאן ־:תחיאה צו דעם ״קוײזיס״ םוז דער קואי :־־. כדי גישם צו םארא״רי קײז צספ ־ט דער ק ו אפ ור נוםא; ער האכ בכאא;יכארק שאדאײנפאכפ די אריענפאציע ו־: נײסם אוז ער האם בורטאםז דעם םיג־ :;־ז םוז אאע םענאעכע קריזיםז. ד ע ם ענעראא״קריזיס פוז אאע״ - ע ז: קונספ. שיצאזאש־ע. רעאיניע. װארום דאם דארף טעז נעדענקעז: * אינפעאעקםועאער קאײנבירנער האפ;״נפאא נ״טפ אזא טיפע הנאה פו; דער ־:םס. װעאכע נײס אים דאד בעצם נאר -טס אז. וױ םון דעם קונםס־ק ר י ז י ס. אי עי קאז — אויר פוי זםז זבם — :־*פדשאםז״. זײז באדעיפעגײש נאד ־אבאעטען״ קאן די פילאזאםיע פוגקס *זוי װײניק באםרידיקז. װי די רעאיניע.;״דע האבז זײ. צוזאטעז טיפ דער •:סס. דעם נרויסז חסרויז. װאס זײ אאזז ■־:ם צו צו זיד אז אינעראעכער צונעחע״ ־,גים. אז באצױננ. זײ אאזז זיר ני׳שס -״נעז״- ־ער קריזים אבער איז. אויס זײז :*טור. א םד טיאדער. צוגעאאזםעד. האפ איז זיד א װײכע פאעםײטע ׳;נקאעכקײפ. א נעװיסע חנעװדיקע אפקגיט. װעיאכע דער קאײנבירנער האפ ס־זונדערס איב — איז גײסם. װארום דא קאז ער באיטטײז. ע■־ 'ספ. אז איז דער דאזיקער *שאעכסע־. :א־נרעבםער װעאם דארף דער טעגפיט ״בקוםעז פאר ע&עס. ער םוז אײדן — עס טאכפ אים דערםאר נארני-טס >;־ס. צו אאזז ״אנוח״ זײז נײסס אױף;־ש העכססז ׳שסײנער. ער אױ א נױ־י;־ באדעיםער פוז ״גישפה״ אוז ע־ :ט רוחניװז. װאו סיאאזס דד. אוז אזױ ־ט עד זיד. ״ווכנחק״ םח קדיזיס צו ־יזים. םח ם־אבאעם ען פיאבאעם. "•ײגפ האאפ עד דערװסא בס דעם ־־.־־זיס םון דער װעאפ־אנ׳טױאוננ״ — י::*־ ער האפ נאך אנדװןע פאענער און עד װעפ טן הסתפ נ״טפ ױעז ־. ^יז עד װעם נ״טט םארװאנדאעז טיט אלעפעז איז — א ם־אבאעם.;אםפ. עס װעס •טי*ז װי א־ום —