Literarishe bleter · 1924-04-09 · 1 (9.4.1924) · p. [Seite]

•■81616 1826'31י£1*1 1 פר״ז 750000 ^^1111111>^^|||1ו1|111ו11|(|||11111110(1||||1|||||1|||11!!(1!ו1(1!!1!0111(11(1ח1(1([ _ װאכנשר־פט פאר ליטעראטור, טעאטער איז קונםט פראנז בי- דעד נא: ^רײםי^9*םעד^!פריל1 מ יטארבפט פון י. י. זינגפר, פריז מארקיש, נחמן מײזיל אין■ מלך דא: ױארשע, 1924 אנאטאל פראבס - ד (צו זײן 80<יאריקן געבירטםטאג) ײ םיבה פין ידיר .;א■־ עד ראד ני״עט ײער וױ א :רעב־ב ארז פי: דעס א*י דעאייהט, דעב זאינעי סאר דעי ניענש־ ד,*יע רךעדע עד פא-ײאנדי^ע אין א הי״ז. ײאם א*ז עה־־ב םענשרעך בײיע א־יפן עזבח פיז רעד צייןינפע אין ק־ביע א־ם א**ח א ביא־םעז א־פ;. איז אזיי אייןי עריג איז *״דיצ. איז דעיייי פאי־ע פראנם א־י־ז א־ז פעםענריזם. א־: נעדעבטיה• צאח אײח דעם כ־ענש. ־יאב דא:ע 5•• ארץ א תל. דעם נדי־סז פדאגם יעטערע עש אפ־לי נ־יעם א־ן ד*ן פד־ױאעעי אעעם• אניעײאינ; צי ד*ז א־״י ־ע־ ז־־ע פיז די נײע נאכײיעגם. עד װ־־סע. אז דעד דעגש איז פא־ט נ־יטט דע־ װ־ :דעג־ע. אז יעדעי נײיסע זאד כױז א־• קלי־געם שםיקעיע ־עאיבז פיז א נחע־עלעבז י.אפ זיד צינױפהידםיםעז. פעישכיעלעד;. אג־ נעטען די תידיגע פאיטען פון קאפ. פאדקע־פ. א יםטילער ד־טר־י־־. א טעניעלעבעד דיפל־י-ס־נעפ־י. א סיס״ פאפ־זז נײפ כ־־פ בײ פיאנסע• צ־ זײנע ד.ע<רז. א געפיר פון א פאפעי צ־ ק*נ- דעי. אלע אײגס *יאסע־־ע זײ זאל: ני־עט?ײז. שליכיפזלדיקע פאי־עפריבפע פ־א־ םעסארן אדעי אייאנשיריספ;. ק־־פיזא־ נעס אדעד הײליקע. פאגאעיקעד אדעד עפיקוחעער. אופאפחענגיק פיז זײע־ע נאראקפעי; איז איפ לעבז. װי נרויס -אדך פעז זײ;י אז :־• אזעלבע אויספידוגנעז װענז פענש. גי־עס ארײנציפאלן אין פיױדאפ; לעבז אין דעד : יאל פיז א פאפדיצ־עד סקעפפיקעד צום : פעבל. א'ז חעי יאל פון אײבערב־ענ־ט, ײאס דאיף םיעפ; א־בער פענ־עלענע יעארבנס! — פער װי םאר ארע. -ארח אגאפאל פ־אגס זײן יער רבי איז טוסטער פאיז ױדי־כ; ״עריםנדטטעלער. װעד געדענקפ דעז ג־־עפ ד־ צ־־טז. װעז אײגיקע פון א־נזערע עלטעדע שד־פפ־עפעלעי האבז געפירט א קאפח קענז ־עיעד א־נפעלעקפיעלע־ עדיעײנוגנ א*ז דע־ *ב״גע־ ריעעדאטור. — ד' קוגספ חאפ פעז נעזאנט. װי א• אקס־אפע — ־איו״ בעשכײז פוז ב־לד. פין דער •ע־לחעריננ נ־יסס ש־ז נע״ דאנק. ־־ באג־־גדעי האיז געצוינז קאנסעק־ ידענצז פו; ז*ר. אויב איך בי; כ־עד ק־לי פוד־פעג־ע פיז פײז וזבי איז דא־ א־ז י־ענער פער ק־גספרער — א־ז ראד א בפיײ־עע ראיד אז די קילפור ־כא־פ ־עד קלנספ... אין ־אדיבע־: - - זאל לעב: ־אס בעגדעגעצפקײפ! דעם בעספז באױײז ניפ איגז אנאפא' שיאנס. ױאס א־ז אזו־ װײניק פלאספײ קעד. .״ײ־ךערעד־־ א־ז אגנענופענעס ז־ן שין ױא־פ איז אזא דידקער ק־גספלע־. די קינספ לינט יאר סיח בל היח ני־בם א*; בעסער א־ע־ עדנע־ אפפאלז א פלויפ א־ע־ א כדעניב. נא־ איז ־עד ניײסע־ ק־נספלע־־־עע־ אײפפאס־נג. א־ז;ײ־ס; פא־נעם. א־ז :ישפ זי־ז ק־־ז קל־יז קעפע־ע. א־ז װעלבן די גי־עסטע גע ־כעענ*••:; זאי־ װעדן אזײ קל״ז א־ז ני־ע• ט*ק װי ראס קעפעלע, :אר באדקעדפ.;עפעז נע־עעענײעז א'ז נרויס; קאפ אדײז איז צונעבז זײ די;דו־סקײפ פ־ז ק־נספי לעד. דערהױבז?״! רעי נעאעדנעעײ נעפפ א :עיעעעג־־ע או; פא:פ רעדפוז א פאקפ. רער ק־נספ־ לעד נעפפ פאקפ; א־ז פאכפ םח זײ א נעיפעעג״פ. אלז אי; דער ה־גז־נפ א־ז אנאפאר פר׳ינס אײנער פו; ד־ נ־־עסטע. בוך אוז לעזער זײ זענצן געגןנגךן איגער די ג*סי. ■*ײ נרימז־• *י—י מנימען זענ/ן •רייגגעדרוגגעז *ין זײצרע קלײני?ײעיעד. זצי נ?ן ײי געײןוץ *זוי קלײן איץ ײ״םיק ײי זײעדע קעיעללך — אט דער דאדקער פאפא סון אנא־ םאי פראגס א־ז דער לײטיפאפ־װ פון וײז גאגצז *טאפז. קופכ צו גײן רעי־ אסקעפ פאפניסױס א־ז װ״ל אנפלו־פז םון לעבז. װאס א־ז פול כדם זינד איז ־כםדויבלוננעז — אויתש עי אװעק איז פדבי. באהאלפ זיך אויח א חררבה אח פײנפ. אז ״פוין. ר׳איז *עױן אנפלאפז םון רעד װעלכ — דעדװיהז זיד אבער עםלעבע וױיבער. אז דאדט אויף רעי־ חװ־בה לינפ א צדיק אלז זײ קופעז פיפ זײערע?ראנקע קיגדעד. א קי״פ פוז בלייז א*ז דער חורבה איז נענעזינפ װע1־;. צום עדשפז קופפ אײנע. ־* אײנע דערצײלפ איד ־סנגהיינ ײ ־בבנתע א צװײפע ־סבנתע — ביז עס הויבז אז עילה־רנל־זײז ציס צדיקס חירבה א סד טעניבן — אז פ־-ננ־סז קופעז. דאדפז ד״ זײעדע פענשלעבע באדערפענ**:;. בא־ װײזפ ז*ד ציס עד״עפ א הענדלעד פיפ פױ:פז. דעינאר א הענרלער פיפ יד*;. דערנאך װערן אױעקנע־טפעלכ ב־ידלע־ ק-־אפעז. פילײזפ נעלפ. גלוספ ז־ד נע־ נים; — קופפ אראפ א קו:צנפא:ע־. רעדנאד א זינה אוז דעינא־ דעי גנב. — איז װי־טע־: צ־ײ־ פענ״בל — פאפניטױס א הײליקע־. אז אס־עט. ױאס וױל נייטפ גענ*סז פ־ז רע־ װעלכ. װאס פ״נ־קפ זיך פ־פ רי;דעספע סנופ־ם — פון רעד צװײכע־ זי־פ פאא*ס — א קירפ־זאנע. װאס געניכט אלע הענוגיס פין דע־ װעלפ — ליבע. רי־יבטום. װײז. נעזע־י־עאפפ — גאד אס קופפ דער לעצטעד פאפענפ — אוז פאאיס ד־ זינריקע. רי באפלעקפע ־עפאדבפ רײן יױ א פלאד. אץ פאפי נופ־יס דער צ־יק^ דע־ אסקעפ. דעד איפבאםלעקטער װעי־ט אזוי נעפײז. 1 העםלעד װ־ רער ־עס;.... אז אנרעד פאפענס. עװאריספ נאפלעז רע־ פאלעי װיל פאדבעסער; ד• װעלט. װיל זי פא:ז פא•־ א נן־עדן אי; עד נ*פ אפ רערפאי־ זײן י לײב אין לעבז. ער אפע־כ פיט זײז] קונספ. פיפ זײז נליק. ליבע איז פא־ פיליע. אפילו זײז לײבלעבע *עװעספע־. *ואס יץפפ בעפז הילו״ פאי־ איהר גע־׳ לייפן. א&ראפעװעז איס םון דער ניליא־ פינע. וױל ער גי־עכ ענפקעגנקופעז. ויײל טיבה פיז נלל איז אים טײעיער װיו יײרע זײפן. און סיװערפ םאר־עפענרלעד. פארװאס איצפ. װעז סינײם אויף אוז סיצעװאקספ זיר א נײע קולםור. װעז בײז צו בײז. אוז אקסל צו אקסל רופעז צי זיד אויף און ־פליםז דד צוריק אײז אינײנעם. — פאיװאם איצטער האבז דד אײגצײםיק א לאז נעטאז ־עטיפע; פוז פאד־עײדענע צעגפער: פיפ ני-ױסע ילרי־פ׳ע ליעובים. װאו סיקלאאט זיר נאר א קולפור־ליטערארי׳עער דופק. ױאו פ׳םרײבם םיםז אטעס די וױיזעיס םינש פאדערנעם ילדי־עז איז אמעפײגעס נע־ דאנק. — אז דאס בוד איז אײנזאם. אז עם זעפ זיר ני־עפ יײם לעזער צו ליסערארי־עע ער״עיעוננעז קײז באצלינג.: װי צו א נױפװענדיקז קולסור־נעזעל־ •עאססלעבז פאקפא־ אזן אין רעד זעל־ בער צײם פראגז זיר פענות פינס לע״ זער צו דער ליפעראפוד. אז ער ״ם א ד; ״ע פ י י פ ז נ * ״ע ם״, אז רי ליםע״ 1 יאסור רעדפ גי־עפ פים אים אויף א נעפײנזאפעי יעאדאר. אז סיזענעז נישם אויסנעצוינן נעװארן די נויפיכע בריקז. דויר װעלבע פיזאל קאנעז האבז דעם נעננזײסיקז נײסםיקז פארקע־ או; א*ז בײרע נע״ערײעז איז דא —| אפת. :אכדע די סיבות ־עסאפעז שוז י אויסערלעבע אביעקפיװע באדינגונגעז. י װאס האבז נײעס געקאנס װעיז סארויס״ נעזעז — ני־עס םוז רער ליסעראסור או; | נ״עפ פון לעזער. אבער ךער אפק םוז אפ די;עישרײעז פוז װערן רער #רױם־* ריף צום לעבז נעזונטע און פרוכפבארעו נעננזײכױקע פארבינדונגעז. עד פוז װעדז דער *םוד פיז א בייק צװי״פן ביר אוז לעזעד. א*בער װעל:; אי די ליפעראםור. אי א״י נעברויכער זאל; געפײנזאפ קא־ נעז אפי־ײניקז די חורבות איז פארפזעצז. <ױעז איז ־כאפז די אײנעבע אוז אלגע־ בײנע קולפור א־ן דעד ציקונפס. נעבז נ־יע בל־אונג. און אוגזער ־סטאפ״ לאזע קולפור האפ זיר א דרײ נעטאז אין דעד זאװערינע װי א חאנל. נע־סלאנז איז צעמ־לאנז געװארן. די אידישע קולי טור א־אנזשעריע איז אױסגעפליקפ נע־ װארז פיט ר־ רי װארצלעז איז צע־בסױבי סערהײפ אויפסנײ זיר פא-־פלאנצפ אױף ערםער. װאו ך*ער שפורעפ האפ ז״ צוםעליק נעבראכפ. או; איז דעם אוים־ ברױז. אי; דער צעשפליכערונג. האבז די שפורעם־אויפנעסדאגענע צװײנלעד פוז דער ײדי״בער קי^״־י־ ו*ד סאדלױרז אײנם פונם אנדערז — צ װ י ש ז ז י ר און אלע אינאײנעם םו; זײערע נעברוי״ כער. באזונדערס האס די צעדזפליפעיוננ געסדאפז די קוגסם און אפפערסס; די ליסעיאסור. פים װעלכער דאס פאלק א*ז ארנאנ־שעד פארבונד;. אזוי ארום איז כעשאפז;עװאיז א דיסטאנץ צװי״בז דעפ אפעם ם.י; ־יער לי־ םעדאסור אח דעם הארץ פו; פאלק. פרץ מארקיש צוױ־עז בור און לעזער א־ז גזדפאפן נעװאי־ז א דיספאנץ — ניפ קײז *עסחי דיס:נ. ״ -נג-־= ש׳>. ** דער דורכשניפסלעזער. רעד האלכ־ אינפעליגענס. דעד האלב־פיארעפאריע־ או; דער נאפענלאזעי־. װאס ־כפײזס זי־ פים קונסס םונם ״אײנעגעם איבל״, — אלע האבז א*ז דער צײם םון אויפ־ םדײםלוננ זיד צונעפאסס צו דער ״נײ״ ספייןעד יספײז״. װעלכע האס זיר אינ״ פעד די םיס נעסראפז אוז װאס חאס געפאדערפ װײניקער פיה און אנ־כפיענ־ נוגנ זי או־פצעהויבז. אח די ל־סעראפוי א־ז פאר דע־ צײס אװעק איז רער װײפ. איז דעד פ־ף זיך זיכז אז אויסדרוק. א נײעם. אז אל־ נעפ־ינעם. א םינסעסי־כ;. פא־נעכזי־ק א; רעזעד. אז אריז. אח די ד־ססאנץ האפ;עװאקסז פח ־ער חורבז אוים־ פ^אנס ם.י; דעדו א־ױעלםלעכער קולסוד נאר דער פלחפה. ־ע־אלוציעס או; כאציאלער ערדציסעד״ן :־״ װאס האס א-־ופנעכאסס כפעם די ניעספע פײל א־יראפע. האט זיך נאך;־שס איבעדנענעבז איז רתזות םוז בױ״׳ אוננ. די נרעםסע סײל סון ז־ער אויפנע־ כ־ײםרםעד אי־ראפע איז נאד איז ״פא־ ־אמקעס״ אויף ״װאקזארן״. דער װאולקאז פוז סאצ־אלע א־בער*, רעדעג״שז איז סעסיק. איז אזא צײם א־ז אופפענלעד אוז אופנױפיק אונםעד״; צופייז םר־הבלעז. אזא צײפ םארפליכסעפ צו סאס. 1 װײל: אי רי פארשסאדקסע רעאקציע. אי דעד באםליגלפער רעװאלוציאניזם םוז צעץגסערוננ. ודאס זעגעז פאקסײכע העײעעד א*ז אזא ביז״השסץזות — פאד״ םפעז די אספאסםער םח העכערער קול״ םור און קונסם איז זײעד אופאפהעגניקז זעלבשסעגריקז זיז םון װארס. און איז בײדע סאלז םוז פען םיט א סאד״ שסארקםן נעכפלםי סום אח ענערניע אתסערדאלסז דעם אםעם םון דער ו י-נכ^ ''־7־׳•*־׳ ^ײןענ־ ־ -״־.ײ־*״ ״־.חניתן ״װישן די. בוםערז פח בײדע. אזא אג״| נעץזסר&גסע אינסענסיזוע קולםור״א•*' בעם נעהם איצפער אין נ*נץ אײראפע אח דאס דעלבע גײס אפץ>ר אוםבא־ פערקס בײ אונז אייר. םים דעם חילוק נאר. װאם בײ אונז איז די ארבעס ניס תאכצעגפרירס״ יעדער האנפ פזס זיד א זעלבשטעבדיקע ארבעם. :יס װיסנדיק פיס װאם די אנדערע האנפ איז בא־ שעפםיקם. דער קאם װײספ נים. װאוהיז ■ די םיס םדאנז אים. אח ראס איז דערפאר. וױיל בײ קול־ פורז פון אנדעדע אויםנעםר״סלםע פעל־ קער האבז די םעספע שפאפעז אונסע־ די איומנעבראכענע קולסור־צוױיגז גלײבצײםיק אויםסנײ נעװאקסז אוז נע־• ו: אץ 2־טן נומער ליטערארישע 1ב ל ע ט ע ר װאם ערשײנט מיטװזןך דעם 14־טן ד• ח. גײט *רײן זײער א רײכער מאםעריאל ליטעראטור, טעאטער, קונסט, םודק, רעצענזיעם, נאטיזיען, בעריכטן, קארעםפאנדענציעס, בילדער אד״ג. פון דער רעדאקציע װעגען די פערםפעקטװון פון דער ײדישער ליטעראטור עױ״ע; א סײא ״ױ־״־ע יערײבער *•; *פעדיקע העז״עם די אע*סע צ״ט א 'אױע־סכױסוננ װעני נורל םה דער ילדיסער ל־סעראסןד אה אירע אױסױנסן אױף װ״סעד. גירזס לאנג זענע; א־ױםנעסראם; םים פעםיסיסכױ־עע װײינע־ ->ר״ען ה. ל״װיק. םנחם אה אנרערע דיזעלכע 'אויע־יעסיסיננען האס אונז נע> בדאכם ב. נלאזםאן אין זײן ארפיקל א־ן לעעפן נרםעד ״ב י כ ער < װע לם״. ם״ר האלםז. אז םיאיז נויפ־ק עו עלזענעז אין ד' ״ל'םעראר׳־״•ע בלעפער״ א דיסקוםיע א־בער אט דעם ראזיקז װיבטיקז פדאבלעם םון אונזער לעבן. װאם האפ ארויםנערוםן אזו' ם־ל ל״ינקזאפם און ערנםפע רעבאםז. א״ו דער דיםקוסיע װעלז ױר באםײליקז באקאנםע ־לד״סע •םר״בער און קולםור־סוער. רעי עי־־״־סער דיםקוםיע־ארכױקל װענן די פעדספעקםיװז םון דער ילדי■ סער ליטעראפיר װעם נעדרוקט זײן אין וװױיפן נוםער םון אונזערע ״ליסע־ דארי׳טע בלעפער״. צו דעם ״דישן לעזערל * אוםעם און לאגנװ״ליק״ס װאוינם איז די ילד״םע ״״•םיבער םון דער ילד״םער פראװינין. די א״נזויקע. װאס קענען דערםון םזויל ז״ן — ד• רער< גר״בוננעז םון קולםור און יזונםם — רערנײען נ״עפ אהין. נאר ראם בוד. װאס םאר״ניקם א״ ױר אלע קוגסם־דערנר״כוננעז. אלע קולפלור־דעראבערוננען קופס אהין. אדםםערקזאםקײפ און ליבע םאדערם עם — דאז איז עם א םר״נפ און א גליקברעננער. רער נאנסםםע־ פײינפ איז רער, װאם םעז פאריעם״פ ױר םים אים זגום בעםםן. אזוי א־ז ראם בוד — איל ילד־־נע יםםיבעד דאס ילד״סע בור. אבער דער לעזער םו; בוך האס אםס סמוםע סענו־ צו אים. עס ניס אים ני׳כם דאס. װאם ער װיל םון אים — און אפם םאר־״־ם״ס ער ני־יס. װאם דאם בוך דארף אים נעבן. כױר עםענעז זרן א־נזער זו״םסריםט א רובריק. װאו םיר װעלן אױםהעדן אס די סענוי־ן. נױר װעלז ז״ הערן עםנסלעד — װי אינם־ם אוז לד נאאיװ אפם זײ זאלן ג״םס דיז — און םיר װילז אויר ענסםעח עםענסלעד — די סענה םון א״ן לעזער איז ראד אפם ז״ םענה פוז םױזנס. די נענויע אנקעסע זװ ד• לעזער װעלז סיר ברעננעז אין זוװ״סז נופער.