Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 7 (3.5.1946)
- Date
- 1946-05-03
- Page
- Seite 7 (sequence 9)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 63% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-10081134--064-10067871- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
*"¬י¬ _muzEB WORT_ /AJI? RAJON-LEBN rnAj llK, .3. VAj FUN . Gothart. Impozante fajerung fun jortog fun bafrajung in Pottenstejn. [ Der 2ler tog pejsach 1z für undz gewesene KZ-ler fun KZ Potteastein a tog fun gre- [serc lberlebeniszn. Mit ejn jor curlk, ln dem beton tog zajnen mir geaztanen ojf di borg, [arum dem KZ, unter der aztrenger wach tun SS-mener, welche hobn gehst dem bafei undz umeubrengen. Di sztimung iz ge- 'wen zejer a pajnleche. Jeder fun undz hot geworfn zajn leetn blik un iz ful g?wen mit rezignaeje. Dl hercer hobn gcblutlgt, un di fojstn hobn zieh gebajlt noch nekome. Lajder zajnen mir ober gewen onmechtlk. Dl naci-besties hobn ongenumen ale meglcche forzlchtsmUlen zajendik informirt wegn geszeeniszn. welche zajnen forgekumen in andere KZ-tn. Dl ejnclko retung undzere, hobn mir derwart fun der amerikaner arme]. Lajder ob$r zajnen zej gewen ganc wajt. Dl SS-lajt zajnen szojn gewen grejt ojeeußm dem szojderlechn bafel Iber undz, wartndlk nor ojf dem onkum fun zejer komendant Un ot, azoj wartndlk Lz farbajgeöojgn an amerikanfszer aeroplan, welcher hot arojsgerufn a stlchlszn ojsbrach fun frejd baj a tejl fun dl farzamlte, welche zajnen ober derfar glajch derszoan geworn. Cu undzere ojern lz dergangen der hllchediker gerojsz für. der amerikaniszer motorizaeje, welche hobn ongeworfn a gehejme szrek ojf undzere hiter. Pluclm lz geszen a nes, undzere postnz hobn geworfn dos gewer un lberlozndlk ales ojf hefker. zajnen zej antlofn — lberlozndlk dem KZ. on szum szmire. Azoj arum zajnendik e/n trlt fun tojt — zajnen mir geratet geworn. Un cum jortog fun ot der bafrajung. fun undzer Widergeburt, hobn KZ-ler fun Pottensteln clngeordnt a fajrang ln welcher 9' hobn antcjl genumen ale gewesene KZ-ler. welche wojnen in ganen rajon. Ojch zajnen onweznd gewen forsztejer fun der militerreginmg, mltn Gouwerner captain Stamattls ln der szplc. Ls zajnen onweznd gewen undzere simpatisze frajnd Lt Petls, Mr. Maxwell Kenigel, Lt. Karl Vlsnacht, welche hobn zieh ojsgecejchnt ln farszldcne tetikejtn letojwas undz fun ersztn Moment zlnt undzer bafrajung. Zej hobn gehat di gelegnhajt undz cu zen noch in dl KZ malbuszim, un ojch wi mir hobn ojsgezcn noch der tr&ktlrung. welcher mir hobn bakumen ln Jener trojeriker cajt... Di fajerung efnt zieh mit a lmpozantn trojereug cum bcjs-almlm wu es zajnen farhan dl kworim fun di umgekumene chawejrim fun undzer KZ, welche zajnen Inm leetn moment far der bafrajung dermordet geworn. Nachher lz der trojereug awek cum plac wu es geflnt zieh noch der amollker lager, welcher sztejt noch umfarondert. Der gouwerner bawundert di dozike ״ajnrtchtungen״ derklerndlk. az - s’ iz klmeat unglojblech, az ln azclche badlngungen zoln hobn gewen 340 heftlingen — Jidn. Polakn un Ruan. OJfn plac fun gewezenem KZ nemt a wort ch. Köferl (heftling-numer 1763), welcher dcrklert folgendes: Hajnt a Jor hot zieh geefnt der tojer fun KZ-lager far undz — cu undzer frajhajt, werndlk farwandlt ln fraje glajchberechtlkte menszn. Wejnlk zajnen farhan ewiszn undz. fun di chawejrim fun lager. Dl graste tejl lz gefaln fun dl farbrecherisze hont. Gebllbn 12 nor a klejne col. Der ch. Köferl dermont ojch ln zajne werter gewise opferangen fun Pottenstelner ajnwojncr. welche hobn ln der szwerer cajt fun undzer farszklafung zieh damit — mit sakones nefoszes far zieh — undz bajhllflg cu zajn. Un er farendikt mit dl folgende werter: Mir zajnen bafrajt geworn durch di heldiaze soldatn, welche hobn gekemft far frajhajt un kegn f&rknechtung. Jeder soldat un ofleir hot ojf zajn gewisn Ql geratewete lebns. Mir zajnen dankbar dem amerlkaniszn folk far zajne Opferungen! Noch der trojer-akadcmle farlozn ale farzamlte dem KZ plac, un gejen Iber ln di herlech dekorirte zaln tun dem sztotiszn gasthojs, wu baj szejn serwirtc tlszn farbrengen zej noch ejnlke frejleche szo. Josef Gothart. ״Jecijas Micrajim Frajtlk dem 26 april h. J. 12 ln grojsn farwajlungs-zal fun bamberger lager, arojfrgetrcln der ch. Cwl Horowic mit a reterat ojf der ojbndermonter Urne- A hamojn fun 500 man hot mit groje lnteres un 0Jfmerk2amkaJt ojsgehert dem lnteresantn reterat ln welchn der redner hot zieh spccjel opgesztelt ojf der tragedje tun dl Jldn, welche hobn gebojt EJrope. Mit werter szej&cu min balew hot er ojfgcwüm ojf dem sach-hakl wo* iz und! gebUbn noch undzer baj&tajer cum ojfboj fun EJrope, fun welcher mir gejen. awek beojrem uwchojser kojl. mit cebrochene hercer un neszome* lberlozndlk chuc undzere far* megns, undzer hob un guts ojch dos taj erste un noentete, undzere eitern, szwester, brldor un klnder ln a col tun 6 mllion, Dos lz der prajz far undzer mlj, dos iz der prajz ojch far undzer farblcndkajt, tempkajt un kurerichttkajt. Es zajnen gewen cajtn wen men hot undz unojfherlech gewekt un gerufn cu bojen zieh a hejm -an ejgn land. wen es zajnen gewen dt beste meglechkajtn, un mir Fun Arnberg Zejer frcjlech zajnen baj undz ojsgefaln dl ifwej sejdorim-necht, welche zajnen gept&wet geworn ln dl prachtlk dekorirte zftln fun der .Jidiszer hejm'1 in Amberg, mltn ontejl fun zejer choszewn horaw N. Zanger, welcher hot •ln a tradiconaler form opgericht dem sejder. Horaw N. Zanger halt a zejer rirnde gelegnhajts-rcde fun. welcher der ojlom lz gerirt geworn biz trern. Ojch zajnen ojsgeLrt geworn M nlgunln un psukim durch dl chazonim Z. Zlultowskl un J. Mlnz, welche hobn bajn ojlom zejer sztark ojsgenumen. Ojf dem ort wert ojsgedrikt a dank der farwaltuug biklal ui) horaw Zanger bifrat far zejer musterhfte ajnordnung fun di tdorlm. wi ojch di ale andere antejlnemer in undzer herlecher fajerung. un speciel dem szef fun undzer koszerer kich a hardkn Jaszer kojach.. M. Bursztejn. Fun BamberK Fasbol-me« Bamberg-Anau. Zuntik dem 28. IV. 46. 12 oJfn Bambergcr stadjon opgcszpilt geworn a mecz cwls2n dl manszaftn fun ״M&kabl“-(Bamberg), un ..Kadima“ (As2au). Der mecz hot zieh onhojbn 5 azcjger, mltn an tejl fun & zejer grojser col cuazojcr. In di erszte momentn fun dl farmestungen, wajzt zieh bald arojs di Ibermacht fun .Makadl". welche wert in der erszter helft gekrojnt mit 1 ״tojer“ welchn s' szlst der halb-linker, Waja Georg, dl cwejte helft drangt noch ejn tojer far ״Makabi". welchn 5' dergrejeht der linker fllgl Rajter Icchok. Dl szpU wert a20J arum farendikt mit 2:0 farn Barnberger ״Mftkabr. - Jecijas Ejrope". zajnen bijechojles gewen ojfcubojen Erec IhtocJI saj matcrjel saj mit menczn material. Men hot undz gewornt far dem waksndn antlscmltlzm un far di konsekwenen un fun der cwejter zajt hobn mir gezen wos Jidn kenen bawajzn ojf zejer ejgn sztikl erd. Es lz geszain geworn a Jesz mejajln oazisn. fun sztejner — gemacht fruchtbar□ bodn welche trogn dl szenste un beste pejras un fun sztendik brojzndn Jld — a gelasenem ansztendlkn mencz. Der redner sztelt zieh op ojf dem Up Jidn wemen es hot noch nlazt on gelernt di fajerprobe fun EJrope un zej zuchn zieh andere golusn. Dos zajnen bogdim. de» zajnen parszojnen wos zuchn zieh bojen palacn un wem mlUonem un hobn mojre far arbet. Zej wejsn ganc gut az di ale blnjonlm wos wem gebojt ojf fremder erd. zajnen alszt mer wi luft-szieser, wajl wu hobn mir di garantle, az es ,wein zieh szojn mer niszt iberehazem dl Jom 1939—1945? Mit gezang fun . Hatlkwa 12 der referat farendikt geworn. G-d Unsere lecer szrajbn in cuzammenhang mitn artikl m Nr 5 fun ״Undzer Wort״ Jidn ln kam1 far a fraj Pojin fun B. Orzuatejn hot zieh opgerufn unzer lerer Wolf Szkop, sekretar tun kibuc ..Chofejc Chaim" fun lager ״Ulanen K&zerae" in Bamberg. Zn ojbndermonta artDcl iz baszrlbn zajn kuzlnke Fela Starowinska, weiche lz umgebracht geworn durch pojllsze merderlsze hent. Es bluttkt un wejtikt doe harc fun unser lerer, az zajn kuzlnke in blienden elter fas 20 jor hot adurchgclitn ale szojderUche an tragisze iberlebungen in dl kacetn fun n&cizxn gehesem, un ject wen ri 12 geizt*- nen Id der szplc fun der jug&t bawegung un gekemft un getrojmt fun a fraj lebn bä unzer frajen land lz zl durch brutale meide! umgebracht geworn Fela Btarowinska iz gebojrn geworn in Radomsk (Pojin) ln jor 1926 baj a Mtreng religlezc familie. Wen der krlg lz ojsgehrochn iz zl s&ch hakl alt -gewen li jor. Ir gsnee familje zenen durch die naciaze roceidm umgebracht geworn. Zl iz gewen di lecte mohlkanem fun der gancer miszpoche, wo» hot ibergelebt dem naci rezlm un JectJa zl alejn ojfn mizbejaeh fun gezelataQeChn kamt gefaln a korbn. EHE IR ONDENK. Der lerer Alter Obrowzki ln rezultat fun lejnen dl hlstorisze ophandiungsn ln ..Undzer Wort" szrajbt unc zajne tragine Iber* lebungen. wos er hot adurchgapacht cgzamen mit 5.000 unsere folks beider Wen di sowietisze armej hot sich der* nontert kajn Czenstochow zenen mir dem 15 Januar 1945 geworn ewakulrt fun lager ,.Hasag״ pelcem noch Buchenwald. Cwej wochn szpeter, dem l Februar, zenen mtr optransportirt geworn noch Remsdorf. Wen dl amerikaner hobn zieh dem entert zenen mir ewakulrt geworn noch Terozjenzzt&dt. Leks teg un necht zenen rrAr gewen on brojt un on waser-cu ISO p«ron in a wagon. Biz dem 15 TU zenen mir geferrn Mit der ban un d&molst Iz gewen ojf jenem ort a luft ongrif. Fun dem 18/TV hat ton dz getribn cufus 40 Idiom eter a tog. Di welche hob□ nlzt gekent mer gejn fun derszepung fun langdojemdn fastn «nen durch dl merderlsze SB. ojfn ort derszoan geworn. Dem 17TV zenen cuwiszn andere derazosn geworn der bruder fun unzer lerer MOJ8ZE OBROWSKI und dl cw«j Brlder MARKOWICZ. Dem 18 April 1945 hobn di naci adnrehgeflrt a masn mord. zej hobn derszoan draj tojent Jidn funem transport. Dem 25 April hobn zieh dl reszt dentalept bis Terezjensztadt. Dl Naci merder hobn zieh forberajt cu ermordn dem ganen lager durch fargazn dl menszn dem 8 maj. Zejer plan hot zieh niszt ajngegebn. wajl dem 7 maj hobn arajnmarsztrt dl sowietisze trupn un undz befrajt fun szojderüchn naeiszn gehenem. b. O. 1» .J!6 to L- *ft «31 * #> an 3er m מי » tL fti Ot frft- Om L a m äl;c Grende Aron Dercejlung hm a jidiszn Pariizaner (A bletl geszlchte fun Lubliner geto.) Dercejlt fun a lebedlkn ejdes. IV. In april 1944 hobn mir baszlosn oncuknlpn a Kontakt mit a sowletiszn partizaner 0 tri ad, oder mit a grupe fun di A^., kedej cu farzorgn zieh mit ojfrajs material un mit besere mlnen warf er. Dl niszt bawofntc Jidn mit 14 pardzaner hot men Ibergelost in wald un dl Ibrlke 30 man hobn ofgerat zieh öjf wegener un zieh gelost fom ojf Jener sajt \Wleprsz\ ln dl {Parczewetj welder. CweJ wochn cajt zajnen mir gefom un tun cajt cu cajt ongetrofn ojf klenere grup fun derlAKj welche hobn undz dafke gewolt antwofenen. Mir hobn gehat mit zej klenere cuzamensztojsn un zieh wl es lz derklibn zieh cu a wald, wi mir hobn zieh getrofn mit a jldlszn partlzaner otriad fun 100 man unter der onflrung fun por.\Ch!A (Sosnowlec) Ject ppolk. fun der armej. Chll hot undz amojfgeört mitn sowletiszn otriad fun plk.'ßeredeJew\Dtladzla Walodzia) welcher hot gehat baj zieh a sach gewer un ojfrajs-materlal. Der pik. 8ergleJcw hot undz takle ojsgesztatet ln azoj nojtlke far undz bawoffnung un mir hobn a sztikl cajt operirt ln dl Parcwwer welder, un ojfn weg curlk hobn mir mlnlrt dl ban llnle Llsolcj-Jastrzcw un Dominow-LubUn. In bajde faln zajnen dajeze eszalonen mit krigs-material un mlUter geflojgn ln der luft. In/Mlnkowlcer! wald hobn mir zieh onges2tojsn ojf a grase AK grupe. mit welche mir hobn 5 szo cajt geftra a szwem un bltern kamt. Dl AK. zcendlk, a zaj wein niszt Konen undz bajkumen, hobn noch genumen cu hilf dajczn welche hobn erszt arum geringlt dem wald. Mir hobn zieh getanen ln a rar szwerer läge, wajl der dozlker wald lz gewen far undz ln ganen fremd. Mir hojm zieh cutajlt ojf klajne grapn cu draj man, un Jeder grupe hot famumen an nandern opsznlt ln wald. Erszt bajnacht iz undz gelungen ejnclkwajs zieh arojscukdgn fun wald un Szewucs cajt hobn mir zieh ale curlk getrofn ln #»letrkowerfwelder. Kejn farlustn ln menszn hobn mir niszt gehat, dakegn hobn mir ongewojm di mines un etleeho blksn, dem prezent wos pik. Sergiejew hot undz gemacht. Mir hobn takle baszlosn baj zieh, noch a mol zieh cu lorn ln di Parczewer welder noch bawofnunq. DerwaJl Iz cu undz gekumen in wald a klenere grupe sowietisze partiszaner (komandlr Otto) welche hobn undz ajngeladn ojf a besratwesdlke arbet fun aropezlajdern etleche mllltcriara esza- Ionen baj Mlnkowlc. Ich hot daraott awek gesztelt wachn ojf bejde zajtn tunen banopsznlt un mit 8 chawejrim alorgetun cu dl relsn, kedaj unterculejgn a mine mit a zejger-mcchanlzm. Mir hobn rieh bahaltn In a der baj k weldl, fun wanen mir hobn obserwtrt wi cu der basztimter cajt t« ongekumen &• grojser dajezer eszalon mit krlgs material welcher ־';vi**.: >w lz nochn ojfrajs farwandlt geworn in a kupe cebrochene ajzns um holz. Mit frejd In di hercer zajnen mir curlk awek cu undzere nonte ln wald. Mit 8 teg szpeter. hot undz ch&wer Ottos grupe gebracht mines un granatn sztelndik lar undz an ojfgabc cu machn Iberfaln ojf di dajeze postns fun prozektom, welche hobn zieh gefunen in der Kolonie Kliny. Majda, Prowednlkl. Mentow un Olusk. Ot dl dozike prozektor-szteles hobn mir cehakt. famichtet dl badlnung. un eugenumen a sach gewer. Ongeflrt mit di akejes un oper&cjes hot der chawer Otto Ojsgecajchnt hobn zieh: Sender Zlsmiler. Hcnlek Cymerman. Flszl Hochman. Israel Rochwerk Lajbl Spiewak. Kopl Rider, Azrll Barbanel u. a. Undzer popularltet un onzen lz gewaksn fun tog cu tog. Dl AK. hot ober ojsgetracht a plan fun awckszteln postns bajnacht arum dl derfer un sztarke patroln fun pojerim, kedaj mir zoln zieh niszt Konen buzorgn mit szpajs. Undrar läge iz geworn a genug sswere. Mir hobn sich deeldlrt baj tog cu organlzlrn Iberfaln ojf dl derfer un take rieh gemacht a bis! zapasn fun produktn AK. hot ojch baj tog ogehojl׳n ln der doziker arbet. Mir hobn wegn undzer läge cewlsn gegebn dem pik. Bergiejew. welcher hot zieh damolt mit zajn otriad arider getrogn nenter cu undz. ln dl J&nower welder. Ch. Bergiejew hot take eugesäkt an oflcjele wornunk der AK. zaj zoln undz niszt szräm in undrar arbet. wajl andersz wet men muzn mit zej abisl a ,.szmues‘1 ton. WUndlk niszt wllndlk hot AK. alejn ongewizn a dort wu mir zoln zieh bazorgn mit srpajz. AK. dermordet geworn 9 beste chawejrim di dozike chawejrim zej nen arangefaln ojf aza ojfn: Mir hobn awek gesxlkt a patrol fun cwej chawejrim ln ek wald wu AK. hol ojf zej gelojert un zej farhapt Dos reibe lz geszen mit noch 2 chawejrtm welche zajnen gegangen bajtn dem poatn. Der gancer otriad hot rieh arojsgelo« ojfzuchn dl farszwundene un 5 partlzaner hobn sieh arojs gerukt foroja. Mit df 5 hot ojch getrofn der selber gojrl wos mit di ffjerdike. un mir hobn gornlstf gekent tan. wajl mir hobn gezen as gefineyeh dortn && ׳ otriad fun AK. in col tun etleche hundert man. Mit cejn kriccnlsx hobn mir rieh gern uzt curlk ccyjen ln wald. un Iber trogn rieh in a derfl, wajl ln wald zajn lz geworn 'ammegllch. Mir hobn gehört azosn un f&rstanen, as zajnen gefaln undzere 9 ehawejrim. Antek, Zigmunt Brener. Usrar HoIcseää, Srymeze un Jcazke fun Blalystok. 7 tzp» zej iz undz gelungen mit etleche szpeter brengen cu kejwer jlsroel Dem 8 Juli 1944 zajendik in wald. mir derhert a sztarkn gerojsz fun _ armatn un a sztark szyjseraj mir hNifp . merkt wl gancc kolones dajert■^ mtw gejen ojf marew un famtanen t> dajcz eitzlch curik. Ojf klene» mir gemacht iberfaln aatwatoi # dajczn hobn undz dercejlt as U ze)nt־n nont. Mir hobn »w«t _ numen wartn ojf ch rojte arm׳ ־ Un rieh derwart. b«4>b*i SktAkfu! Do«ri4,