Yidishe bilder · 1951-08-01 · Nr. 8 אויגוסט · p. Seite 20

44 רוימישער געטא פץ ש> אפםער (נױ־יארק). :ס * צו פארמיאוםן און פאר־ האםן אונדזער , פאלק־ װי די קאמוילישע קירך. דער שריפמשטעלער פיער װאן פאםן אין זײן בוך 1די פארגאמן עמאי״, אלײן א קריםטלעכער גײםטלעכער, װארפט פאר די קאטוי־ ליקן, און ער זאגטו היט־ לער װאלט קײגמאל נישט אויםגעהרגעט די ײדן װען די קאטוילישע קירך װאלט דאם גישט דורך דורות געטאן. עם האבן עם געטאן די קלעגערע קאטוילישע גײםטלעכע און אויך די קירך, בישאפן, פראלאטן, קארדיגאלן און פױפםטן, עם האט עם געטאן דער קוילער פון די אלביגענזער צו די אײגװויגער פון פראװאנם, דער פויפםט איגאצענטי דער דריטער, אין פיל ברױו צו די פעאדאלע לארדן צו די קריםטלעכע צעגטערן פון פיל קאטוילישע לעגדער,׳ בלויז געצײלטע רעגעםאנם פויפםטן האבן ארויםגעװיזן אביםל חםד צו דעם געטריבעגעם גע־ פלאגטן ײדישן פאלק. אויך די געטאם װי מיר װײםן, זײגען נישט געװען היטלערם אריגינעלע פינםטערע אויפטואוגגען, פאר אים האבן אין מיטלאלטער די קאטוילישע ־לעגדער געהאט זײ־ ערע געטאם. אבער דער ערשטער אומגליקלעכםטער געטא, װאם איז געשאפן געװארן מיט דעם טײװלישן ציל אפצוטײלן דאם ײדישע פאלק כדי.זײ צו פערגיכטן. איז געװען דער פויפט פאול דער פערטער װעלכן מיר װעלן פארשטעלן אין אוגדזעך ראמאן. ער איז אויםגעװײלט גע־ װארן צו דער פויפםטלעכער קרוין אין יאר 1555. ער איז שוין דאמלםט געװען אן אלטער מאן פון עטלעכע און אכציק יאר, פוגדעםװעגן האט ער זיך מיט א ױגנטלעכן ברען ארויפגעװארפן צו פארגיכטן זײגע קעג־ גער. ער■ האט באגײט די איקװיזיציע אין רוים. זײן בעם־ .טער פארגעגיגן איז געװען צו פארברעגגען אין די איקװי־ זיציע געריכטן, און בײ צו זײן ״אטא־דא־פעם״. ער האט זיך געקװיקט װען מען האט פארמשפטע ארײנגעװארפן אין קאכעדיקע אײל־קעםלען אדער זײ אגגעטאן אגדערע טויטן. ער האט זיך אײגגערעדט, אז די אײגציקע מאכט אויף דער װעלט דארפט האבן די קאטוילישע קירך♦ ,זיין קומען צו דער מאכט איז געװארן אן אומגליק אויף דער װעלט׳און םפעציעל פאר די ײדן אין דער פויפםטלעכע מלוכה. די ײדן אין רוים האבן געװאױגט בײ טיבער טײך, גישט װײט פון דעם־אקמאװיע טייער װאו טיטום הרשע, האט זײ פארשלענט אין שקלאפערײ פון ארץ ישראל בעת די ײדישע מלחמות אין אלטערטום, די רוימער ײדן האבן א לאנגע צײט נישט געפילט דעם שװערן פארגװאלטיקג־ גן כוח פון דער קאטוילישער קירך. די רענעםאנם פויפםטן האבן גאר ארײגגעלאזט געטריבעגע ײדן פון שפאגיע, פארטוגאל, נאטירלעך פאר א גרױםן אפצאל און גישט בלויז צוליב קריםטלעכע רהמגות. אבער די קאטוילישע רעאקציע האט זיך אויך געגומען אויםשפרײטן אין רױם. (פארטזעצונג קומט), א נײעם פאר די לעזער פוז די ״ײױשע בילדער״ * שוין פון גאגםטן גומער, הויבן מיר אן צו דרוקן א זער אינטערעםאגטן היםטארישן ראמאן פון יידישן לעבן אין רוים פון' 16 יארהונדערט אוגטערן גאמעןן ״אץ דער צײט, איז אבער דער ארײנפיר♦ דאם בוך דער היס־ טארישער ראמאן ״אין דער רוימישער געטא״ איז געשריבן געװארן אין . די שװערע פיגםטערע מל־ חמה־יארן. װען פאר אוגדז אין אמעריקא איז נאך געשטאגען פארנעפלט דער טראגישער גורל פון׳-אוג־ דזיער אומגליקלעך פאלק, װעלכן די נאצים האבן ארײנגעשפארט אין די עג־ גע געטאם זײ אויםצוראטן, עם איז אפשר אמת, אז היטלער אין זײגע גא־ צישע מערדערײען זײגען א פראדוקט פון אונדזער ביטערער דעך אגטיםעמיטיזם און דאם םפעציפישע אויםטײלן דאם ײדישע פאלק פון אלע פעלקער אויף דער װעלט עם צו פארמיאוםן און צו פארטיליקן, נישט בלויז א פראדוקט פון אונדער צײט. די בליגדע שגאה צום• געפלאגטן װאגדערדיקן ײדישן' פאלק, װעלכע איז דורות־לאגג געפרײדיקט געװארן פון דער קאטוילישער און אויך נישט װײגיק פון דער לוטע־ ראנישער קירך, האט אײגגעקריצט א טיפן צײכן אין די הערצער פון געװיםע טײלן אין דער קריםטלעכעך װעלט. אין די איצטיקע שװערע צײטן, װען דער ײדישער מעגטש איז געשטאכן און געפײניקט געװארן פון די נא־ צישע רוצחים, עפעגען זיך אויפםגײ אויף די אלטע וװגדן, באלײדיגוגגען, מםירת־גפשן, דעם הײליקן קידוש השם װאם אוגדזער פאלק איז דורות־לאגג דורכגעגאגגען אין דער מיטלאלטערלעכער קריםטלעכער װעלט. די פרײהײטלעכע צײטן פון גײגצגטן און צװאגציק־ םטן יארהוגדערט האבן פאר אוגדז־ אויםגעזען װי בלויז א■ רויקע פויזע און װידער איז פאר אוגדז אויפגעשטאגען דער גײםט פון די כןאטוילישע איקװיזיטאטארן. איצט װײםן מיר שוין, אז עם איז גישטא קײן פארגלײך אין דער גאגצער מענטשלעכער געשיכטע צו די מוםטערהאפטע. גרויליקע מעשים פון דעם היטלעריזם און פאשיזם. פאר דעם קעגער פון געשיכטע איז אבער קלאך אז פיל גרוילעכע טאטן, װאם היטלער און זײגע גערמא־ פאלקם־מערדער האבן געטאן צו דער װעלט און איבער־ הויבט צו דעם ײדי האבן פריערדיקע טיראגען שױן גע־ טאן פאך אים, אלע גרויל מעשים, װאם די געשיכטע דערצײלט אוגךז װערן אבער בלאם, מוגדערװיכטיק, זײ זענען עפעם װי א■ גהימדיקער פארשפיל אין א קלענערן פארמאט אײדער די געשיכטע האט אוגדז געבראכט דאם גרויםע היטלערישע גהיגופ. דער רוצח היטלער האט געהאט זײגע פארגײעך ער האט געהאט אין דער געשיכטע דעם טײװלאגישן גײםט פון װעמען• צו לערגען. ער האט זיך געלערגט וד אזױ צו שעגדן און צו פארטיליקן דאם ײדישע פאלק. . קײגער קאן גיט לײקענען, אז• זײגע בעםטע לערער זעגען געװען די קאטוילישע איקװיזיטארן, קײן שום יבא־ װעגוגג אין דער געשיכטע האט ניט אזויפיל ארומגעארבעט