Yidishe bilder · 1947-04-01 · Nr. 4 אפריל · p. Seite 14

דער ב״״םפמר רבי דערצ״״לם האמ געמוזמ ארבײימן 12 שעה א*ן מעת לעתי פירנריק אזן אױפלאדענדיק שמײנער♦ די שמײנער האבן די נאצים באנוצמ אויף באפעםמונגם־צװעקן. יערער װאם האמ געארביימ בײ די שטײנער האמ באקומען א האלב פונט ברויט טעגליך מיט א ביםעל װאגער זופ. מאמער האט איינער זיך גע־ מאלרן קראנק, האמ ער מער די ליכטיקע װעלט נימ געזעך אזוי װי ר4 בעריש איז שוין נימ קײן ױנגער מענטש. האמ ער זיך געשטארקט װען די כיחות האבן אים פארלאזמ♦ ער האמ געטראגן די שמײנער, ניט צו באקומען קײן שמיץ פון די בלוט־ צאפ<ר, װאם זײנען געװען באװאפענט פון קאפ ביז רי פים. פון פליאשאװ האמ מען דעם רביין פארשלעפט קײן מאטהאוזען, און דארט איז די לאגע געװארן ערגער פון טאג־צו־טאג♦ אויפץ װעג צו דער אר־ בעט האט מען געקאנט זען ליגן הונדערטער מויטע מענטשן,' װאם זײנען פשוט אװעקגע־ פאלן♦ א םך מאל האט מען די יעניקע טויטע גאר מקנא נעװען, זואם זײ װע־ לן שוץ מער קײן לײדן ניט האבן װ יל ארבײמענדיק נעבן ברענער־פאם איז ניט געװען גלאט א פשוטע זאך. יע־ע םעקונדע איז דאם לעבן געײען אין םכנה. דערנאך זײנען געקומען טעג פון טרײםט און האפענונג♦ דאם זײנען געװען די טעג, װען די אמערי־ קאנעי פליער האבן באמבארדירט די געגענט. װען דער םיגנאל איז געקומען, אז די פליער קומען אןי האבן אלע גע־ שפרוננן אין די גריבער װאם זײנען געװען פיל מיט װאםער, און יעדעס מאל, װאם די באמבעם האבן אויפגע־ ריםן האט ר> בעריש די פליער גע־ בענשט זײ זאלן מצליח זײן און נעמען נקמת פאר די ײרישע לעבענם, װאס זײנען געװאין הפקר און אײך פאר די מ*ליאנען ײדישע נשמיתל װאם זײנען אזוי פרי פון דער װעלט אומגעבראכט געויארן. און טאקע די רעגימענטן פון דער דריטער אמעריקאנער ארמײ האבן דעם רבי ן באפרײט, אים ארײנגעגעבן אין א םאגיטארױם, ער זאל זיך דערהאלן פװ די גוטע קעםט־ װאם די נאצים ימ״ש האבן אים ״צוגעט*ילט, װק ךער רבי איז געקומען צו זיך. האט ער נעזאגטז ״עת לעשית לד.״ ער איז אװעקגעפארן קײן רוים און אנגענומען א רבנות־פאםטן בײ דעי דארט־גער אשכנזי׳שער קהילה, 33 װיא באלבא. ער האט באלר גענרינדעט חררים. ישיבית קינדערהײמען און כשדע קיכן. װי אייך אזעלכע ײנגעלײט, ויאם דאבן געהאט א פאך אין האנט, װי שוםטערײ, םטאלערײ, שנײרערײ און פישפאננ - זײ אלעמען האט הרב האלפערין באזארגט מימ הילף כײ זײ זאלן קאנען אנגײן מיט זײער ארבײט. אויף דער שיף ״קװין עליזאבעט״, מיט װעל־ כער דער רבי איז געקומען. האט ער זיך באנעגנט מיטן םאױעטישן אויםלאנד־מיניםטער מאלאטאװ. װי דער רבי דערצײלט, איז מאלאטאװ א זער םימ־ פאטישער מענטש און איז געװען זער פאראינטע־ רעםירט צו װיםן אין װעלכע קאנצנטראציע לאגערן דער רבי איז געױען. א געשפרעך מיטן רבין. - פון אלי זינגער ארױםגײן פון װאלר האט ד בעריש ניט גע־ קאנט, װײל אויף אים ר״ל האט געלויערט דער טויט. האט ער דערװײל אלץ אנגענומען באהבה און געזעםן אין װאלר♦ די רעגנם און קעלמן האבן אים דורכגענומען. ער האט זיך פארקילט. נאײ ער האט זיך געשמארקט, זיך ניט געװאלט אונטערגעבן דעם טרויעריקן שיקזאל, װײל ער האט געהאפט, אז די נאולה װעט קומען, און עם איז געקומען א שליח צו אים אין װאלד ארײן♦ - רבי, איך האב א צײגניש פאר אײך, איר זאלט קאנען פראנק און פרײ פארן מיט דער באן. דאן איז שוין לאנג געװען םארבאטן ײרן צו פארן מיט דער באן, פאר ניט אויםפאלגן דעם גע־ זעץ איז געקומען טויט־שטראף, ד בעריש האט דורכגעקוקט דעם געפעלשטן ראקומענט, װעלכער איז געװען קינסלטעך נאכגע־ מאכט און איז געװען אונטערגעשריבן פון הויפט פון דער געםטאפא א'ן קו־אקאװער געטא♦ ר, בעריש, װעלכער איז אלעמאל געװען א בעל בטחוך איז ארוים פון װאלד, גענאנגען צופום בײ נאכט ביז טוכאװ, אין מוכאװ האט ער גענו־ מען דעם צוג, װאם פארט קײן טארנע, אין מארנע האט אײנער פון די געםטאפא־אויפזעהער באט־ ראכט דעם געפעלשטן דאקומענט. ער האט גע־ װוםט או קײן ײר טאר ניט פארן מיט דער באן. אבער באלר איז ער באלוינט געויארן מיט עטלע־ כע ריננלעך, װאם ד בעריש האט געהאט מיט זיך, און אזוי אי־ום איז ד בעריש ניצול געױאי־ן און איז אנגעקומען אין קראקאױעי געטא, א דאנק דעם אומגעקומענעם דזיקאװער חםיד, שמחה שאפירא, דער אייפזעער פון קראקאװער געטא, האט ר> בעריש געקאנט זען זײנע קיניער, װעלכע זײנען געגאנגען אונמעד אנדערע נעמען און קײנער האט ניט געװוםט, אז צװײ בחורים מיט א מײדל זײנען זײנע קינדער♦ באלר אבער האט מען די נעטא ליקװידירט און ד בעדש מיט זײגע קינדער זײנען פארשיקט געװארן קײן פליאשאװ. דארט ערשט האבן זיך אגגעהויבן די אמתע צרות, יערן טאג דאט בען דעם רבין געשלאנן מיט א הארטן לעדערנעם רימן, ער מאנטיק פרי, דעם 21־טן אקטאבער, איז מיט רער שיף ״קװין עליזאבעט״ אנגעקומען קײן ניו־ יאיק דער בײטשער רבי, הרב ד ישכר דוב ןבע־ ריש) האלפערין. הרב ד ישכר דוב האלפערין איז געװען דער אײרים פון פריערריקן בײטשער רבי ן, ד אהרעלע האראװיץ, זון פון דעם דזשיקעװער רביץ, ר׳ מאירל האראװיץ, און אײרים פון דעם םאניזער צדיק ר׳ חײמ ל האלבעישטאם♦ היב ר׳ ישכר דוב בעריש האט ארויםגענעבן 2 םפרים אויף תורה - ״נחלת ראובן״ און ״אהבת יששכר״. צוליב מלחמה־געשעענישן דערשײנען בלויז צװײ חלקים פון דעם םפר ״אהבת יששכר״♦ װען דער אלטער בײטשער רבי ד ארעלע האט פאילאזט בײטש, איז זײן אײרים ד ישכר דוב בעריש געװארן בײטשער רב, אויך דאם נעבן־שטע־ טל אלפען האט אים ארײנגעשיקט א כםב יבנות. װען די היטלער באנײטן האבן פארנומען פוילן. איז ר׳ בעריש פאר־ בליבן אין בײטש מיט זײן פרוי, ײ רביצין און אכט קיני־ער. די ערשטע צײט זײנען פאיגעקומען פארשירענע אקציעם, מען האט געשאםן עטליכע ײרן. דאן איז אביםל שטילער געײארן, ביז היטלער איז באפאלן רוסלאנד♦ פון דאן איז קײנער ניט זיכער געויען מיט׳ן לעבן. אז מען האט בײ א ײר געפונען א שםיקל לערער, אדער א פוטער, איז געקומען טױט־שטראף און באלר אויפן ארט איז דער יעניקער דערשאסן גע־ װארן, און װען ד בעריש אנטלויפט נישט בײנאכט אין םװאםאװער זואלד, געבן אלפ־ן, יענעם אויף דער נאכט, ״איז אײן גאט אין הימל ײײם, װו איך ויאלט איצטער געײען״.״ האט ר׳ בע־ ריש מיט א שװאכער שטימע דערצײלט קומען אהער♦ אין םװאםאװער װאלד האט־ר׳ בעריש מיט עטליכע פון זײנע קינדער אויםגענראבן א טיפן נרוב, דעם גרוב באיעקט מיט צװײגן און בלעטער און געלעבט אויף עטלעכע קארטאפל דורכן טאג, בײנאכט איז מען געגאנגען צום ײאםער אנשעפן א קענדל װאםער און מען א־ז צוריק אי־ײן אין גרוב, אזוי האט רי בעריש אפגעלעבט 2 חישים. ער האט ניט געװוםט װו די איבעריקע פון זײנע קינ־ דער געפינען זיך. די רביצין איז געשטארבן פון יםורים, און אײן זון האכן די נאצים דערשאםן װען ער איז־בײנאכט אגטלאפן פון בײטש, ד בעריש האט לענגער אין װאלר ניט גע־ װאלט פארבלייבן. אײנער, א חםיר זיײער, חײם פײגענבוים, האט אים ארײנגעפירט צו א גוטן קריםט, און דער רבי האט זיך צעװײנט מיטטרעטן. ~ דו גלויבםט דאך אין גאט? - האט דער רבי אננעהייבן, - העלף מיר אויםגעפינען װו מײ־ נע קינדער געפינען זיך; אזוי װי דו האםט א רעכט צו פארן אומעטום, װעםטו דאס קאנען אויםגעפינען. דער קריםמ איז געויארן זער גערירט פון רבינם טרערן און צער, און אין צװײ װאכן ארום האט רי בעדש אויםגעפונען, אז פיר פון זײנע קיניער געפינען זיך אין קראקאיןער געטא, הרב ישכר דוב האלפערן רעכטםז װי אזוי דער רבי האט אויםגעזען פאר דער באפדױנג לינקםג װי אזוי דער רבי זעט יעצט אויס. בײם אנ־ 14