Bleṭer far idisher demografye, sṭaṭisṭik un eḳonomiḳ · 1925-01-01 · Nummer 5 (15. Juni) - נומער 5 · p. [Seite]

.1* 5 נױעױם 104 די אידן און דאם שול־װעזן אין פױלן יצחק גרינבױם׳ סײם־דעסוטאט 01611? 111 16111נ1ס־1ק11111ס8 1180116)311 38(1 ■110161!)•601ן(3071041 .1 7011 נאצי^נאלע רעכט שליםן אויס רי!גלײכבארעכטינונג. בגונע צו אנדערע מעלקער, אםילו װק זײ באקומען א ברײטע טערי• טאריאלע אויט^נאמיע, ם$רמולירט מען קײנמאל ניט אזא םרינצים, עם איז אבער אוממענליך נעװען אי באגרעניצן די אירן אין די מלוכה׳שע שולעם, אי ניט באםרידינן זײעדע םאדערוננען בטנע זײער נאציאנאלן שוליװעזן, אי ניט דערל$זן צו נרינדן םריװאטע שולעם מיט העברײאישער אדער אידישער אונטעדי ריכט־שםראך, — ד$ם אמ נעװען צו םיל, איז מען אײננענאננען, נעםועלט בא זיך מסיים צו זײן אויף םריװאטע שולעם,—זז^לן זײ עקזיסטירן אלס ט^לערירטע, $בער $ן שום רעכט. ס׳םארשטײט זיך אויך, אז $ן שום שטיצע םון די מלוכד״׳שע נעלדער. אזױ ד.אלם עם איצט, רער קאמף מוז זײן א ד^םלטער: םאר דער נלײכבארעכטינונג םון רי אידן אין דעם מלוכה׳שן שול״װעזן, באזונדערם אין העכערן און סיטעלן, און םאר דער נלײכשטעלונג פון דעם אידישן נאציאנאלן שול־װעזן בטנע די רעכט, װעלכע ד שולעם ניבן, און בנונע זײער אויםד,אלטן. ל^מיר א קוק ט$ן, װי זעהט עם אוים אין דער װירקליכקײט דאכ דאזינע דאםלטע םראבלעם *. 11 די מיטלשולע אי דאם העברײאישע, אי דאס אידישיםטישע שוליװעון אױ שױן דערװאקםן צו א מיטלשולע. דאך אבער ד.אבן מיר צו ט$ן ניט בלױז מיט שולעם םון די בײדע טיםן, װען מיר באטראכטן ד אידישע מיטלשולעם, עם איז נאך דא א דריטער טים אי״ דישע םיטלשדלעם כןט םוילישער אונטערױכמ־שםראך. זײ זײנען אידיש ניט נאר דערםאר, װײל די שילער זײנען אידן, ױײל וײ היטן אם שבת און אידישע ױם־טובים, נןך אויך דערמיט, וקם אין זײער סראנראם םארנעמען א גרעםער אדער קלענער $רט אידישע למודים, העברײאיש, תג״ך, אידישע נעשיכטע. זײ זײנען אנטשטאנען םריער םאר ױ העברײאישע און אידישיםטישע ניםגאזיעם, אײגיגע נאך אין די רוםישע צײנק, אלס א באםױדינוננ פון דעד באדערםעניש אין מיטעלער בילדוננ, צו װעלכער די אי־ דישע קינרער זײנען צונעלןקן נעװארן דעמ^לט אין א נאנץ באשרענקטער מאם. אין םארבינרוננ דערמיט ה$ט מען שױן אײנגעםירט אין רי דזקינע גיםנאזיעם איךישע למודים. ס׳םארשמײט ויך, אז םאר אועלכע נימנאזיעם אמ רי םראנע װענן רעכט דער עיקר, צוליב דעם ממי אײ אין די רוםישע צײטן זײער אונטעררינט־שםראך נעװען חטןש, צוליב דעם אמ ד איצט אומעםום — אםילו אויף די קרעםק^ םויליש, אין 1- ׳״ *זוקדי װעגן די אידן אץ די חויכפולעס םון •ויין רחנדס שױן מ־ רעדם אין *רסיקל םון וד י• קןראלניק (״די אידיםע םםוומנסממפם אין •ײיזימ נןח־ דער װעלס־םלהםח״> הן*ן םיד אץ *רטיקל םץ מן י• גריננוים *רויסגעל^זן דעס *נםשארעכגדיגע סײל• - רעיםקייע• 1 דער דאפלטער קאמף איך ה$ב בכק ניט גענומען אלם טעמע צו מײן איצט־גער ^םהאגדלונג ד$ם םראנלעם םון אידישן שול׳װעזן. דאם װאלט נעהײםן באנרעניצן די םראנע און נעבן בלומ א טײל םונם נ%ק בילד. ד$ם אמ־ישע שול־װעזן אין אלע זײנע טיםן — דער חדד, ײ מאדערנע װעלטליכע שולע מיט העברײאישער אדעד אידישער אונטערױכט־שםראך — שעםן ניט אוים דאם נאנצע םר^בלעם, ױארום אידן באזוכן דאך די אלנעמײנע שולעמ שטוםן זיך אין זײ, און די פױדשע נעזעלשאםט מיט די בילדונגםאטטן בראש פילט זיך נעצװאוננק צו שטעלן א מחיצה צװישן די אידן און דער אלנעמײנער שולע, װ$ם װערט אױםנעהאלטן אויפן חשבון םון דער מלוכה און םק די שטעדמ און דערסער פון די שטײער־ נעלדער, װעלכע ם׳טר^כן ארײן רי בירנער. די אידן האלטן אוים זײער אײנן שול־װעזן, ,דאם אמ צונעפאםט צו זײערע באדערםע־ נישן און נעבררבן, זײ ד.אבן אין די לעצטע יארן נעשאםן א נאנצע נעץ םון שולעס םון םארשײדענע טיםן, $בער זײ בא־ נוצן זץ אוץ מיט די רענירוננ־שולעם, ניט נאר מיט אזעלבע מינים, ,װאם םעהלן זײ נאר מיט אלע. דערםיט אונטערשײדן זץ טאקי די אמ־ן םון אלע אנדערע םעלקער, ױז^ם קעםםן םאר זײער שול־װעזן. זײ רי דא־ זינע םעלקער, םירן ניט קק ד^םלטן קאמף אי םאר זײער אײנעגעם שול־ױעזן, אי פארן רעכט צו באנוצן זיך מיט די אל־ געםײנע רענירונג־שולעם״ אדרבא, זײער קאמף םאר אנ׳אײנענעם שול־װעזן אמ נעװענט אױך נענן דעם באזוכן ױ רעכירוננישולעס, און װעלכע םען שלעםט זײ $םט, כױ זײ צו םאלאגמירן. די אידן $בער ניט נאר מען שלעםט ניט מיט נעװאלט אק די רענירוננ־ שולעס, נאר מען באמיט זץ מיט כל־ערלײ מיטלען צו ד,אלטן זײ םון דערװײטנם, ארױסצושטוםן די, װ$ם נעםינען זיך אין זײ, און צו שליסן, װאם װײטער אלץ מער, די טירן םאר זײ. באםרי־ דינט מען ניט די םזךערוננען םון די אגדעת נאציז^נאליטעטן בנונע זײער שול־װעזן, הײסט עם זעהר $םמ, אז מען ל$זט זײ נאר אן א שול, :ךער, אז מען צװיננט זײ מיט כח צו אםימילירן זיך, גענן װ$ס ױ נאצי^נאליטעטן םראטעסטירן אמשארםםםן. דער םראטעםט םון ױ אידן איז $בעד נעװענם ניט נאר נענן דעט אםזאנ צו באםרידינן די גאציאנאלע אידישע םזךערונגען אויםן נעביט םון שול־װעזן, נאר אוץ נענן דעם םארמאכן די רענױ־וכג־שולעם םאר זײערע קינרער, די ד$זינע שולעס װעלכע רעכענען זיך לחלוטין ניט מיט די איױשע קולטורעלע נויטן. םון אײן זײט גײט דער קאמף סאר אנ׳אײנענער שולע, םק דער אנ־ דערער — םארן רעכט צו אסימילירן ויך אין די רענירוננ־שולעם, דאם םמרםאכן ױ רענירונג־שולעס םאר די אידן, באזונרערס די מיטעלע און די העכערע, דזןם אײנםירן םק א.םר$צענט*נ$רמע פאר אידישע קינדער נראבט אונטער דעם םרינצים םון אידישער נלײכבארעכטינוננ. מיר ק$נען ד$ך ניט אײנגײען דערױף, אז