Literarishe bleter · 1930-10-03 · 40 (3.10.1930) · p. [Seite]

םריי/ 60 גר. 3 #קם>}בער 1930 /יגעסעד 40 *בודראו א־־־פילדירטײ וואעשריפבז פאד יד־פלעדאבןוד 1■ טןיאממדאוזקונםט יזדיויד פארה^ג □.קקעעק*ן,װארש^ ם ש ח ׳ש ע? י פ /;; י?; ע װענז דעדנענסעדונג פ ו ז ײדישע אוז נישם־ײדישע הינםטלעד פאר דער ביצדוננ און דערצױננ, פ*ר דער ׳פפראך פון זײן תו?טור. און דער צװײטער צד טאבט זיך דערבײ ני׳פמ־װיםנדיק און קװיקט זיר מיט זײן פרױויצענירםער לאנע אין דער סצובה, םיט זײן םאכט און הערשאסט? צי איז דען שוין ני׳פט די העכםטע צײט צו ׳פטעצן רעם טראפ אויף אט דעד װיכטיקםטער ״פ״־־אגע״, איו־ף אט דעב אמתדיקן ״פראביעם״? אגדער־ט קומט דאך אויס טאקע װי א כוין מה-יםית םון אונזער זײט און עפעס א מין שטיצשװײגנדיקע ״רעכמ״ םון דער אנדער זײט, אז אזוי ״דארף זײן״ן געגונ שײן-פראפצערײ אפיצו אײן ניאצ א יאר. די ״אונטער- האנדצוננען״ דארפן נעפירט װערן םיט די די קורטור- און נײםט- םענטשן װעגן די נאנץ-קאנקרעטע צעבנם-פאדערוננען פון אונזער אײנענעד קוצטור-עקזיסטעגץ אין דער מצוכה, װ,י א־נזער גע־עכטעד קאםף, װאם איז שוין נענוג העצד־ש, ײײצ ער איז א קאטף םארן קױם, װערט פון די קוצטור- און גײסט-מענטשן אין פײצן נופא נישט אונטערשטיצט, אם־צו נישט רײן־אינפארםאטאריש אין זײערע דרוקזאכ;. און מען האט ראך נעקענט דערװארטן םון נ״סט-םענמשן טעד האדץ, װי פון פדאפעםיאנעצע פאציט־קער? צו רעו־ דאז־קער צװײפנ־ם־יקײט, צביעות םוז נעטען א ס•־ םיר מוזן באקוםען אונזער פר״הײט צכצ הפחות אין זג־נזער אײ- נענעם אגטײצ אין רער נײםט־װעצט... און,ױען איך בין נעװען א־ן דעד קצ״נעד סרינה יעטראנד און געזען, װי די ײדישע שוצן — פאצקסשוצן און מיטצשוצן — האבן אצע טצוכה־רעכט צונצײך םיט די צעטישע שוצן א׳-־ז ם־ט ד■ שוצן פון אצע מינדערהײטן, פון אצע בירגער, א־ן צאנד, װען כיהאב נעזע;, װי די דאזיקע שוצן םיט ײדיש אצם אונטערריכטס-שפראך װערן אויםנעהאצטן םון די שםאטםפארװאצטונגען און פון דער סצוכה אויף פוצקאם גצײכע רעכט, פרינציפיעצע און םאטעריעצי׳ג װען א־ך האב נעזען, װי דער ײדישער טעאטער װערט באר״טנר סובםידירט םון רער םצוכת און שטאט, און װען איך האב נעזען, אז אין לעטצאנד עקזיסטידט א םאקטישע ײדישע קוצטורעצע אויטאנאטיע, גארא:- טירט דורך געזעץ און רוכשטענריק דוררגעםירט אין צעבן (װי זי עקזיםטירט פאר אצע אנדערע נאציאנאצע םינדערהײטן) און אז די דאזיקע אצע רעכט זענען אזוי עצעמענטאר-פארשטענדצעך אין באװוסטזײן םון די בירגער און םון דער מצוכה, — האב איך טאקע אבםאצוט נישט נעהאט װאם צו ענטפערן, װען די דאו׳טיקע קוצטור- טוער און שריםטשטעצער, קינסטצער און נײםט-מענטשן — און ױוקא נישט קײן ײדן — האבן אין די נעשפרעכן זיך םארא־גטע- רעסירט צו װיםן װי איז דען אין אײער צאנד, אין אונזער צאנד פויצן... װ״צ װאם האב איך זײ געקענט ענטםערן? א םך םאצ האט מען שוין בײ אונז נעדעדט וועגן דערנעענטע- רונג צװישן ״דישע און נישט-ײדישע קינסטצער, שרײבער און ציטעראט;. פון צ״ט צו צ״ט קערט מען זיך װידער אום צו דער זעצבעד פראנ׳ג און אין עצם רעדן װענן דעם ענין, אין עצם בא- טראכטן און באהאנדצען די ״פראנע״ ציגט שוין איר אומנאטירצעכ- קײט. שװער צו ציבן זיך דורך א ״פראבצעם״... םיקומען םאר פעריאדיש צוזאמענםארן: מען זיצט צוזאמען א פאר טענ, םען זעט זיך אויף א באנקעט, אויף אן אויםשטעצונג— און אצץ צוציבן כבוד סון אינטערנאציאנאצע באנענענ־שן — און װ־דער פארנעסט טע;, אז מען צעבט אין אײן ראנר און מען קען זיך צחצוטין נישט, װײמער םון װעדטער גײט עם נישט. םיםאר- בצײבט רי פראזעאצאניע םון רי ױםטובריקע רעדעם — און קײן אײן נאטיץ ג־שט װענן דער ײדישעד ציטעראטור אין דער פויצישער פדעםע, קײן אײן רעםעראט װעגן דער ײדישער ציטעראטור אין א םויצישן ציטעראו־ישן קצוב, ק״ן אײן װאדט ײדיש אין פויצישן דאדיא, קײן שום באקאנטשאפט, קײן שום ״דערנעענטערוננ״, ק״ן שום אונטערשטיצוגנ םון דעם מאדערנעם ײדישן קוצטור-קאמף, אפשיטא שוין פון דער ײדישער שוצ, סון דער עצעםענטאדער םאר- טײדיקוננ פון רעכט םאר דער ײדישער שוצ, טעאטער, אינםטי- טוציעס. םיט א״ן װארט — א פוצשטענדיקע איננאראנץ און גצײכ- ניצטיקײט, א סוצשטענדיקע םחוצה צװישן די ײדישע און נישט- ײדישע קינםטצער און שר״בער, פון דעד ״םערהײט״ און דער ״םינדערהײט״, םון א בעצ-הבית״ און םון ״שכן״. אין אמאציקן צארישן רוםצאנד איז נעװען א געם״נזאמער פראנרעםיװער םראנט, םיזענען נעװען ציכטיקע פערזענצעכק״טן אין דער צ״טעראטוד און זשררנאציסטישער װעצט — און בײ די נרעסטע באס־ענעצוננען און רדיסות איז געװען סון דער אכדעדעד זײט מער ״התקרבות״ און מער ״דערנעענטערוננ״ װי איצט, האט תאט זיך נעצאזט הערן א מעכטיקע נישט-ײדישע שטים סון פרא- טעסט און אנערקענונג. װו זענען איצטער אונזערע פרײנט — נישמ אין צאקירמע שיך און םםאקיננם אויף א״נטערנאציאגארע ירידים— נאר טאקע אין טאנ-׳טענצעבן צעבן און ב״ םאקטישע ענינים, בײ סעשים? צי קאן גאר זײן אן אויסריכטיקע באצױנג, א חברשע םביבה, א זעצבפםאכטנדיקע קעגנז״טיק״ט, װען אײן צד איז -סוצבארעכ- טיקט און רער אנדערער אונטערדריקט, און װען רער םוצבארעכ- טיקםער צד סרוװט נארנישט א קצאפ טון א םינגער אן א םינגער אזיף ארויםצוהעצםן זײן חבוץ װאס םאר א קוצטור־םביבה און ציטעראטור-םביבה קען זײן, װען אײנער םון די צדדים תאט נישט ק״ן שוס רעכט און קײנע שום אונטערשטיצונגען'םאר זײן שוצ,