Literarishe bleter · 1927-11-18 · 46 (18.11.1927) · p. Seite 902

46 זא ליסזוזײן; 1לןס ור 902 דער אנהויב פון ד־זײ-יאריהן טעאטער-סעזאן אין אמעריהע (א ביױו םון נױ-יזזרקו געשעםטן, דןןס דערװעקס נײ די פרײנם פון בעסערן טעאשער טרויעריקע געדאנקען. ניוייארק האס ײדישע באםעלסערונג סון קנאסע נװײ מיליאן, פיס א גרויםער אינסעליגעגץ, םיס א נא־ װוססזיניקער ארבעסער־םאםע. האס מען פאר די ארגעםער-םאסן געשסעלט פיעסן, װאם זןןל זײ נאענס זײן. חןןבן די קונסש־טע• אטערן נישס פדקדק געװען אויף גרויםע װערק. הןןם פען נײ פארים שװארען נעשטעלם ןןלגינם א פרןןפןןגאנדיסבישע פיעסע ״איר פארברעכן*, װןןס איז שוין נעװען םער רעװןןלוביןןנער, װי די רעװאלועיע, םיט קןןםוניםםישע פיםינגען, םיסן געזאנג פון אינטערנאביאנאל, פים בןןלשעװיםסישע שלאכסן און עארישע גע־ נעראלן, דאך, הןןם עס דעם ארבעטער־עולם נישס ״גענוםען*, און די פיעסע האס זיך אויך געענדיקס םיס א דורכםאל. אין דער אײגענער נײס האס נן-עםי געשסעלס לײװיקס פיעסע ״ש&פ*. א פיעםע, װאם ״איז נאענט דעם ארנעטער סון אםעדיקע, א אפשפ־גלונג סון זײנע פרײדן און פײנען, נו, װי לאנג איז די פיעםע געגאגגען? נװײ חדשים, בי עסװאס סער. די בעסערע טעאטערן הןןבן זיך באםיט אנצוהאלסן זיך אין זײערע ליניעס, אבער דער גורל האט זײ שױן פון פריער נאך סאראורםײלס. און אם יענע עקספערימענטן האבן שוין הײ־יאר געלןןזם פילן די םא״לגן. און כאסש די ײדישע״פרעסע הןןם דך אװי בע- םרומײםערם װעגן דער ערעםענונג םון הײנסיקן טעאסער־םעזאן, איז דאך אנער גאנץ קאלס געװען אויםן הארץ, װען םען האם סיםער״ ארײנגעקוקס, װער און װאס עס װעלן זײן די הויפס• מחוחנים. םארים שװארץ האט אװעקגענוםען די האנט פון הארץ. די געשעםסלעכע זײם פון זײן סעאסער האס ער געלאזס םארװאלסן םוי א פראקסישן ״ביזגעסםאן״ און דאם אלײן הײםט שױן א נײע ליניע אין דין ריככונג. און די .ליניע־ האס זיך ארויסגעװיזן שוין בײ דער ער• עםענונג, םיט אײנעם א אדעלשלעגערם א פיעםע ״גריגנערגם טעכסער*. די בעסערע קריטיק האט נאר באװײנס דעם גורל םון ײדישן קונסס־טעאסער, דעם נורל םון בען יאר איםערסידלעכע ארבעס. װארום, אז םען םארגלײכט שװארבם אויםפירוגגען פון א ״הינקעםאן* פון א .שבתי בבי* סון ״קיײטבירקל״ םון .װעלף׳ און בענדליקער אנדערע װערק םון גרויסע, סון באריפסע ײדישע און װעלס־דראםאטורגען, און םען זעם דאס ״װערקל* ״נרינבערגם טעכטער*, דערפילט םען ערשט די ירידה פונם קינססלערישן ײדישן טעאטער. מילא: א לעבעדיקער האט א האםנונג. אויב שװארץ עק• סיםטירט םיס זײן טעאסער, האט םען א האסנונג, אז םען װעס געבן ״עפעם א ביםל גוטםי םארןבעםערן עולסאויך. אםשםודירס פען דאך די באריםטע קאםעדיע ״דעם נערטנערס הונט* םון שפאנישן שרײבער לאפא דע װעגא אבער שלעכט איז מיט די, װאם זענען שוין נישסא םיט אונו. א״יך םײן יעקב בן״עפי, ער אלײן האס װינביקער גענלויבט ױי מיר, אז ער װעס ״אװעקנײן בו די גוים*. בן־עםי האט תפיד נעהאט גחיםע פאטעריעלע און קינסטלערישע םענלעכקײסן בײ די נוים, אבער זײן ליבע בו ײדיש סעאסער האס אים אפגע־ האלטן ביז״ דער לעבטער סינוט דאם בו טון. בוזאםען םיט זײן איבערגעבליבענע טרופע פון סאראיארן, האס ער נעפלאנעװעט. האט ער געזיכט מיסלען, און ם׳הא״ט שוין געהאלסן דערבײ, אז הײ-יאר זאל אין ניו־יארק עקזיסטירן א קלײן, פײן קונסס-סעא• סערל. ס׳האט אבער געםעלס אײן זאך עטלעכע בענדליק טױזנט דאלאר אויף "דעפאזיט פארן טעאטערל. נױ-יארקער ײדן, װאם זענען אזוי סרײגיביק װען עם האנדלט זיך װעגן א שול בום דאװענען, װעלן קײנמאל נישט געבן אויף א טעאסער און נױ-יאר• קער ײדישע ארבעטער, װאס גיבן אויף אלע קאםפײנען, װ?זלז געװיס אויף א קאמפײן סאר א קעםסלעריש ײדיש םעאסער נישטי נעבן, חוץ דעם זענען נאך דא רעכסע און לינקע.. דער סעאדער םעזאי האט דך הײ-יאר געעסנס םיט קולות וברסים. א ישער די געװײגלעכע סעאשער־״פײדאשעם*, װאם די ײדישע בײסונגען א-ן ניו-יארק האנן בײ זי״ך א־ינגעסירם, און אין װעלכע ,ײ ששאפן אן םים ״אלדאסנוטם*, און אפטםאל מיט אלערלײ נארעשקײםן םון דער סעאטער-װעלם, הינסער־קוליםן םעשױת אין דערבײלן די לעזער געשיכםעלעך םון אקסיאין,גלײך װער-װײשש װאס םאר א גרויסע גאונים זײ װאלטן דאס געװען, — האס נאך דער ״פא־װערסס״, לםשל, בוגעגעבן דרײ אנדערע זײסן םון .נל טוב״, געװידמעם די גרויסע געשעעניש — דער ערעסע• נונג סון ײרישן טעאסער אין נױ-יארק אין אין דער פ־אװינץ. אױ דאס ײדישע טעאטער א ןאםערימע א קילסור׳םאקסאר? האס עס עפעס א דערביערישן װערט אויף די מאסן? אנסװיקלס עס דעם חיש םון די בושויער צו שײנקײט, בו דערהױבנקײס? װען א־ך זאנ אז נײן, האנ איך קײן שום נײעס נישש אנסדעקט: דאם ײדישע טעאטער אלם איעלכעם איז נאך װײס הינםערשטעליק לגבי דעם ײחשן בוך, דער אנדער בװײג אין דער ײדישער קונסש. םאראיארן איז געװען א געיויםער גלאנץ ארום ײדישן טעאשער: שװארצס אויססירוננ םון גאלדסאדנם פיעסע ,לא תחמד׳ עם איז געװען טעאטער-שפיל פון א גאר גרױםע םררגה, א װונדערבארער םפעקסאקל םון פארבן, סון ריטם, פון מ־זיק און םטיל. א־ן — פין דער צװײטער זײס — בן עםים טעאטער־אויפפירוננען, דאם פארםיםן זיך אין טיף םון דער נשפה, דאס רעאליסשישע שפילן גלײכצײםיק םיס פאדערנער אויפפאסונג אץ דעי רעזשי װי, לםשל, יעװרעינאװם פיעםע .די שיף פיט בדיקים*, - אש דאש אלץ״האש די אפשיפיסשן בוגעגעבן פוס און גלויבן, אז דאש ײדישע טעאסער גײם אויף בעםערע װעגן, בװײ ײרישע קונסש־טעאטערן קאנען באפרידיקן דעם קולטודעלן עולם, װאש דארשט נאך קינסס. נאנץ גיך האש״םען אײנגעזען, אז ם׳האש זיך אפנענארט אין חשבװ. קאנסעקװענט אץ אויםגעהאלטן איז גאר געבליבן דאס .משה פובליקים׳, געבילס טעאסער האש אויפנעהאלטן אײן פי״עסע כםעט א נאנבן סעיאו און געעפנט ״דעם הײנסיסז םעזאן םיש דער זעלבער פיעםע און װידער בײ געפאקשע הײזער. װאם םאר א פיעסע דאם אױ-פארשפארס םען צװאגן ס׳אױ אײנעיסון יענע פיעסעס, װאם א װארט בו א װארט קלעבט זיך נישם ײאם א םבענע מיט א סצענע בינדט זיך נישט. װו טרע־ן, געלעכטער, ״קאפיזם״ און טראגעדיע פלאנטערן זיך, אבי ם׳האט א שטארקן ״סי״וזשעט׳ פיס א יתופהלע, סיט א מםזר. .און םיטא... גוםןםוף. אײגנטלעך אױ עם נישט נאר בײ געבלען אץ טעאסער אלײן. די דאײקע פיעסן, אדער בעסער געזאנט — די דאזיקע פיעםע (װײל זינט דאס יױשע טעאסער איז ארײן .אין פעלץ־ נאך גאלדפאדענען שפילט מען גםדר אױ אלע טעאטערן. אײן און דערזעלבער פיעסע — אלץ װעגן א יתוםהלע א פאיפירט םײדל, א םםזר .. נישט םער, םען סױשס איבער די נעפען, מען שטעלט ארײן אנדערע ״ליריקם״). און אט םין דער דאזיקער ״פיעםע״ איז באהערשט די אזוי אננערופענע טעאשער־עװעניו און קרינס נאך ברײטע שסיבע פין דער גאנצער ײדישער פרעםע: יעדן פרײ־ שיק א זײס םי־ס איטיקלען, םיט פיאפאנאנדע, מיט נאסיצן, פים בלערלײ נארישקײסן, װאס יעדער אקטיאר אדער דידעקטאר האט נעזאנט אין דער ארסיםסישער קאפע־ראיאל, אין עם װערט צע■ שפי״רט אין צעלײנט אײף די טעלערלעך אין אונסערנעטראגן דעם לעזער. נאך פאראיארן האט םען געםילט די נאענטקײט םיז קריזיס. דאם בעסערע טעאטער (לאםיר שוין ארײנ■ דעכענען די ״װילנער טריפע׳) האט געקראכט אין מיטן סעזאז, שװאיץ—םיט נרויסע דעפיציסן. בן עמי — כײט נאך גרערערע דערלײגעכצן, — האס אפילו ביזן סוף סעזא־ נ־שט אויסנעהאלסז. די ״װילנער טרופע״ האס זיך פון אנהויב אן פאיראכט אין אין דער זעלבער בײט האבן די שונד־טעאװערו. — אדער װי מעז רופם זײ דא: די סעלאדראםאשישע טעאטעים, נעםאכט גאנץ :יסד